Zero Conditional

Bu, kursun 27-ci dərsidir. Əvvəlki dərsdə should, would və might modal fellərini öyrəndin və dərsin sonunda söz vermişdik: indi Zero Conditional, yəni şərt cümlələrinin ən sadə növü gəlir. Nümunə: If you heat ice, it melts (Buzu qızdırsan, əriyir). Burada heç bir sirr yoxdur: şərt yerinə yetirilirsə, nəticə həmişə eynidir.

Yaxşı xəbər budur ki, bu mövzuda yeni zaman öyrənmirsən. Hər iki hissədə Present Simple işləyir (Dərs 3). Yeni olan yalnız if sözü, onun yeri və vergüldür. Bu dərsdən sonra qalan üç şərt dərsi (Dərs 28, 29 və 30) üçün möhkəm baza qurmuş olacaqsan.

Forma: if + Present Simple, Present Simple

Azərbaycan dilində şərti bildirmək üçün -sa/-sə şəkilçisi işlədirik: Buzu qızdırsan, əriyər. Yağış yağsa, küçələr islanar. İngilis dilində bu şəkilçinin işini if sözü görür və cümlə iki hissədən ibarət olur: birinci hissə şərti deyir, ikinci hissə nəticəni.

Üç qaydanı yadda saxla. Birincisi, hər iki hissə Present Simple-dır. Bu o deməkdir ki, he/she/it ilə -s qaydası burada da qüvvədədir: If she feels cold, she puts on a sweater (Üşüyürsə, sviter geyinir). İkincisi, will işlənmir. Azərbaycan dilində "zəng edərsə" sözündə gələcək hiss olunur və tərcümə edəndə If he will call yazmaq istəyirik, amma ingilis dilində şərt hissəsində will olmur: If he calls. Üçüncüsü, vergül: if hissəsi başdadırsa, ondan sonra vergül qoyulur.

İnkar və sual adi Present Simple qaydası ilədir. İnkar: If you don't water plants, they die (Bitkiləri sulamasan, quruyurlar). Sual: If you mix oil and water, what happens? (Yağı su ilə qarışdırsan, nə olur?). Burada yeni qayda yoxdur: köməkçi fellər do/does Dərs 3-dəki kimi işləyir, he/she/it ilə doesn't yazılır.

Bir neçə hazır nümunə, hamısı həmişə doğru olan şeylərdən:

• If you cool water to 0 degrees, it freezes. Suyu 0 dərəcəyə qədər soyutsan, donur.
• If you mix red and blue, you get purple. Qırmızı ilə mavini qarışdırsan, bənövşəyi alınır.
• If it rains, the streets get wet. Yağış yağanda, küçələr islanır.
• If I drink coffee late, I can't sleep. Gec qəhvə içəndə, yata bilmirəm.

İndi ilk məşqi edək. Hər tapşırıqda düzgün formanı seç və ya yaz.

Nə vaxt işlənir: fakt, vərdiş və təlimat

Zero Conditional-ın üç əsas işi var və hamısının ortaq cəhəti bir şeydir: nəticə həmişə eynidir. Cümlədə "bir dəfə" və ya "sabah" yoxdur. Baxaq.

1. Elmi və təbii faktlar. Dərslikdə oxuduğun hər şey bu qrupa girir: If you heat metal, it expands (Metalı qızdırsan, genişlənir). If you don't drink water, you get thirsty (Su içməsən, susayırsan). Burada "nə vaxt" sualının cavabı "həmişə"dir.

2. Şəxsi vərdişlər. Hər dəfə eyni şəkildə davranırsansa, Zero Conditional işlədirsən: If I miss the bus, I walk to work (Otobusu qaçırsam, işə piyada gedirəm). If my sister feels sad, she bakes a cake (Bacım kədərlənəndə tort bişirir). Bu cümlələr Azərbaycan dilində "-sa, -ır" quruluşu ilə deyilir: "qaçırsam gedirəm".

3. Təlimatlar və göstərişlər. Burada nəticə hissəsi əmr formasıdır, yəni felin ilkin forması: If the screen freezes, restart the app (Ekran donarsa, tətbiqi yenidən başlat). If you feel dizzy, sit down (Başın gicəllənirsə, otur). İstifadəçi təlimatlarında, reseptlərdə və təhlükəsizlik qaydalarında çox rast gələcəksən. Əmr formasında must və should da gəlir: If you see smoke, you must leave (Tüstü görsən, çıxmalısan). Bu modallarla artıq must və have to dərsində tanış olmusan (Dərs 16).

Danışıqda bu quruluşu həm də hazır tövsiyələrdə eşidəcəksən:

• If in doubt, ask. Şübhə edirsənsə, soruş.
• If you need help, just call me. Köməyə ehtiyacın olsa, sadəcə mənə zəng et.
• If you don't understand, say so. Başa düşmürsənsə, de.
• If it hurts, stop. Ağrıyırsa, dayan.

Üç hal arasında fərq mənadadır, formada yox. Faktda mübtəda çox vaxt you və ya ümumi isimdir (water, metal, plants). Vərdişdə mübtəda I və ya konkret adamdır. Təlimatda isə ikinci hissə əmrdir. Qayda həmişə eynidir: şərtdə Present Simple, nəticədə Present Simple (və ya əmr).

If, when, unless və cümlənin sırası

Zero Conditional-ın xüsusiyyəti ondadır ki, if ilə when bir-birini əvəz edir. If you heat ice, it melts və When you heat ice, it melts eyni mənanı verir, çünki şərt hər dəfə yerinə yetirilir. Gələcək şərt cümlələrində isə bu iki söz çox fərqlənir (Dərs 28-də görəcəksən): if "bəlkə olar, bəlkə olmaz" deməkdir, when isə "mütləq olacaq".

Cümlənin hissələrinin yerini dəyişmək mənanı dəyişmir, yalnız vurğunu dəyişir. Əvvəldə nə yazılıbsa, o daha vacib görünür. Qayda yenə sadədir: if cümlənin əvvəlindədirsə vergül lazımdır, sonundadırsa lazım deyil. Bu qayda Azərbaycan dilindəki "yağış yağsa, məktəblər bağlanır" cümləsindəki vergülə uyğun gəlir.

Bir də unless sözü var. O "əgər ... deyilsə", yəni if ... not deməkdir: Plants die unless they get water (Bitkilər su almasalar, quruyurlar). Burada unless-dən sonra inkar yazmırıq, çünki o artıq inkar mənası daşıyır: unless they don't get səhvdir. Əgər unless sənə çətin gəlirsə, onu if ... not ilə əvəz et: if they don't get water, mənası eynidir.

Daha geniş danışıq nümunələri üçün ingilis dilində small talk məqaləsinə də baxa bilərsən: orada If you like, we can... kimi gündəlik ifadələr də var.

İnkar, sual və Zero ilə First Conditional fərqi

İndi iki yeni sualı cavablandıraq. Birincisi, inkar və sual necə qurulur? Cavab: Present Simple necə qurulursa, elə. İnkar hissədə don't/doesn't, sualda Do/Does işlənir (Dərs 3). If he doesn't sleep well, he gets angry (Yaxşı yatmasa, əsəbiləşir). If it's cold, do you wear a jacket? (Soyuqdursa, gödəkcə geyinirsən?).

İkincisi, daha vacibi: Zero ilə First Conditional necə ayrılır? Bunları qarışdırmaq ən çox yayılmış problemdir. Qayda belədir: cümlədəki hadisə həmişə olursa, Zero; konkret bir gələcək hal haqqındadırsa, First.

Tez yoxlama üsulu: cümləyə tomorrow (sabah) və ya next week (gələn həftə) qoşa bilirsənsə və cümlə məntiqli qalırsa, bu çox güman ki, First Conditional-dır. Qoşa bilmirsənsə (If you heat ice, it melts tomorrow gülünc səslənir), bu Zero-dur. Baxmayaraq ki, iki növ eyni if + Present Simple ilə başlayır, ikinci hissədəki will hər şeyi dəyişir. Will ilə gələcək proqnoz dərsində (Dərs 18) bunun niyə gələcək olduğunu görmüşdün.

Burada keçən dərsdəki might də lazım ola bilər: If you eat too much, you might feel sick (Çox yesən, özünü pis hiss edə bilərsən). Bu hələ Zero Conditional-dır, çünki ümumi bir qaydanı deyirik, amma nəticənin ehtimal olduğunu might ilə göstəririk. Yəni nəticə hissəsində modal fel ola bilər, amma şərt hissəsi yenə sadə Present Simple qalır.

Əgər bu fərqləri kiçik qrupda canlı misallarla məşq etmək istəyirsənsə, ingilis dili kursları səhifəsində variantlara baxa bilərsən.

Canlı dialoq: Gəncədə kimya dərsindən sonra

İndi hamısını real söhbətdə görək. Fidan və Elmar Gəncədə kimya dərsindən çıxıb kafeyə gəlir. Elmar imtahandan əvvəl nə edəcəyini düşünür. Dialoqda hər if cümləsini tap və özünə de: bu fakt, vərdiş, yoxsa təlimatdır?

• Fidan: That was a long lesson. If you heat sugar, it turns brown and sweet. I didn't know that! (Uzun dərs idi. Şəkəri qızdırsan, qəhvəyi və şirin olur. Bunu bilmirdim!)
• Elmar: Me neither. If I understand something, I remember it for a long time. But I'm nervous about the exam. (Mən də. Bir şeyi başa düşəndə, uzun müddət yadımda qalır. Amma imtahandan həyəcanlıyam.)
• Fidan: If you feel nervous, take a deep breath. That's what I do. (Həyəcanlansan, dərindən nəfəs al. Mən belə edirəm.)
• Elmar: What do you do if you can't sleep before an exam? (İmtahandan əvvəl yata bilməsən, nə edirsən?)
• Fidan: If I can't sleep, I read a book for twenty minutes. Then I usually fall asleep. (Yata bilməsəm, iyirmi dəqiqə kitab oxuyuram. Sonra adətən yuxuya gedirəm.)
• Elmar: Good idea. And if I don't eat breakfast, I get headaches. (Yaxşı fikirdir. Səhər yeməyi yeməsəm, başım ağrıyır.)
• Fidan: Then eat something light. If you want, we can order a sandwich now. (Onda yüngül bir şey ye. İstəsən, indi sendviç sifariş edə bilərik.)

Dialoqda Zero Conditional hər dəfə fərqli iş görür: If you heat sugar, it turns brown (elmi fakt), If I can't sleep, I read a book (vərdiş), If you feel nervous, take a deep breath (təlimat). Ucadan oxu, sonra Elmarın yerinə öz vərdişlərinlə cümlələr qur: If I..., I...

Gündəlik danışıqda bu cümlələr də çox işləyir:

• If I'm late, I call you. Gecikəndə sənə zəng edirəm.
• If you press this, it starts. Bunu basanda, işə düşür.
• If I don't know a word, I look it up. Bir sözü bilməsəm, baxıram.
• If it's sunny, we go for a walk. Günəşli olanda gəzməyə çıxırıq.

Azərbaycanlıların Zero Conditional-da ən çox etdiyi 6 səhv

Bu səhvlərin çoxu Azərbaycan dilindəki "-sa, -ar" quruluşunun ingilis dilinə sözbəsöz keçirilməsindən doğur. Hər birini bir dəfə görmək kifayətdir:

Birinci və ikinci səhv eyni səbəbdəndir: Azərbaycan dilində "qızdırsan, əriyəcək" kimi gələcək hiss olunur, ingilis dilində isə fakt üçün will lazım deyil. Üçüncü səhv Present Simple-dan qalır: he/she/it üçün -s (Dərs 3). Dördüncü səhv yazıda olur: if hissəsi əvvəldədirsə, vergül lazımdır. Beşinci səhvdə unless özü inkar daşıyır, ona görə üstünə bir də not yazmaq lazım deyil. Altıncı səhv keçmiş zamanla qarışdırmaqdır: ümumi qaydanı keçmişdə danışmırıq, çünki o indi də doğrudur. Daha geniş nümunələr üçün azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər məqaləsinə də baxa bilərsən.

Ev tapşırığı: öz qaydaların

Testdən əvvəl qaydanı öz həyatına tətbiq et. Aşağıdakı plana uyğun 8 cümlə yaz:

1. İki elmi və ya təbii fakt: If you heat water, it boils.
2. İki şəxsi vərdiş: If I wake up early, I go for a run.
3. İki təlimat: If the printer stops, check the paper.
4. Bir sual: If you feel tired, what do you do?
5. Bir cümlə if hissəsi sonda olmaqla: I take a coat if it's cold.

Yazdıqlarını ucadan oxu və hər cümlədə yoxla: hər iki hissədə Present Simple var, will yoxdur, if əvvəldədirsə vergül qoyulub. Əgər cümlələrini müəllimlə yoxlamaq istəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap və növbəti dərsə yoxlanmış variantla gəl.

Yekun test

Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 10-una düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır və növbəti dərsin düyməsi yaşıl rəngə boyanacaq. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var, "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.

Növbəti addım

Bu dərsdə Zero Conditional sənə həmişə doğru olan faktları, vərdişləri və təlimatları if ilə ifadə etməyi öyrətdi. Növbəti dərsdə First Conditional mövzusuna keçəcəyik: If it rains tomorrow, I will stay home (Sabah yağış yağsa, evdə qalacağam). Orada şərt hissəsi eyni qalır (if + Present Simple), nəticə hissəsində isə will gəlir və söhbət konkret bir gələcək haldan gedir. Bu dərsdəki "will yoxdur" qaydasını yaxşı yadda saxla, çünki növbəti dərsdə onun yalnız nəticə hissəsində işləndiyini görəcəksən.

Qaydaları daha geniş nümunələrlə görmək istəsən, Cambridge Dictionary-nin if cümlələri haqqında qrammatika səhifəsi yaxşı əlavə mənbədir.

Tez-tez verilən suallar