First Conditional

Bu, kursun 28-ci dərsidir. Əvvəlki dərsdə Zero Conditional ilə həmişə doğru olan faktları və vərdişləri if ilə ifadə etməyi öyrəndin və sonda söz vermişdik: indi First Conditional gəlir. Nümunə: If it rains tomorrow, I will stay home (Sabah yağış yağsa, evdə qalacağam). Burada söhbət hər dəfə olan qaydadan yox, gələcəkdə ola biləcək konkret haldan gedir.

Forma tanışdır: şərt hissəsində yenə Present Simple var (Dərs 3). Yeni olan, nəticə hissəsində will işlənməsidir. Onu will ilə gələcək proqnoz dərsindən (Dərs 18) tanıyırsan. Bu dərsdə ikisini bir cümlədə birləşdirəcəyik.

Forma: if + Present Simple, will + ilkin fel

Azərbaycan dilində gələcək şərti "-sa/-sə" şəkilçisi və felin gələcək forması ilə deyirik: Yağış yağsa, evdə qalacağam. Tələssən, çatacaqsan. İngilis dilində cümlə yenə iki hissədən ibarətdir. Birinci hissə şərti deyir, ikinci hissə gələcək nəticəni.

Üç qaydanı yadda saxla. Birincisi, if hissəsində will yoxdur. Bu, Azərbaycanlıların ən çox etdiyi səhvdir, çünki "gələrsə" sözündə gələcək hiss olunur və If he will come yazmaq istəyirik. İngilis dilində isə gələcək mənası yalnız nəticə hissəsindədir, şərt hissəsində adi Present Simple qalır: If he comes. İkincisi, he/she/it ilə -s qaydası şərt hissəsində işləyir: If she calls, I will answer. Amma will-dən sonra -s olmur: she will answer. Üçüncüsü, vergül: if hissəsi başdadırsa, ondan sonra vergül qoyulur.

Danışıqda will çox vaxt 'll kimi qısaldılır: I'll, you'll, he'll, she'll, we'll, they'll. If you ask her, she'll help you (Ondan xahiş etsən, kömək edər). Yazıda və rəsmi mətndə tam forma işlədilir. Bir neçə hazır nümunə:

• If it snows tonight, the roads will be icy. Bu gecə qar yağsa, yollar buz bağlayacaq.
• If you study every day, you will improve quickly. Hər gün çalışsan, tez irəliləyəcəksən.
• If I find your keys, I'll call you. Açarlarını tapsam, sənə zəng edəcəm.
• If they win tomorrow, they will play the final. Sabah qalib gəlsələr, finalda oynayacaqlar.

İndi ilk məşqi edək. Hər tapşırıqda düzgün formanı seç və ya yaz.

Nəticə hissəsi: will, won't, might, can, should və əmr

Nəticə hissəsində yalnız will yazmaq məcburi deyil. Nə qədər əmin olduğundan asılı olaraq fərqli sözlər işlədə bilərsən. Bunların çoxu ilə artıq tanışsan, indi onları şərt cümləsinə yığırıq.

1. will (əminlik). If you press this button, the alarm will ring (Bu düyməni bassan, siqnal səslənəcək). Nəticəyə əminsən.

2. won't (inkar nəticə). If you don't hurry, you won't catch the bus (Tələsməsən, avtobusa çatmayacaqsan). won't = will not. Diqqət: şərt hissəsində inkar adi Present Simple inkarıdır (don't hurry), won't yalnız nəticəyə aiddir.

3. might və may (ehtimal). If it rains, we might stay home (Yağış yağsa, bəlkə evdə qalarıq). Bu, should, would və might dərsindən (Dərs 26) gələn mənadır: will güclü əminlik, might zəif ehtimaldır. probably sözü də eyni işi görür: we will probably stay home (çox güman ki, evdə qalacağıq).

4. can və should. If you finish early, you can go home (Tez bitirsən, evə gedə bilərsən). If you have a cold, you should see a doctor (Soyuqdəymə olsan, həkimə getməlisən). can icazə və ya imkan deyir (Dərs 15), should məsləhət verir. Hər ikisindən sonra ilkin fel gəlir.

5. Əmr forması. If you see Rauf, tell him to call me (Raufu görsən, de mənə zəng etsin). Əmr formasında will yoxdur, ilkin fel birbaşa gəlir. Bu forma Zero Conditional-da da var idi, amma indi söhbət konkret gələcək hadisədən gedir.

If, when, unless və zaman bağlayıcıları

Zero Conditional-da if ilə when bir-birini əvəz edirdi. Gələcəkdə isə fərq var və bu fərq vacibdir. If o deməkdir ki, hadisənin olub-olmayacağını bilmirsən: If I have time, I will visit you (Vaxtım olsa, sənə baş çəkəcəyəm). Vaxtın olacağına əmin deyilsən. When isə o deməkdir ki, hadisə mütləq olacaq, yalnız vaxtı məsələdir: When I get home, I will visit you (Evə çatanda, sənə baş çəkəcəyəm). Evə çatacağın aydındır.

İki söz də eyni qaydaya tabedir: onlardan sonra will yazılmır. When I will finish səhvdir, düzgün forma When I finish-dir. Bu qayda təkcə if və when üçün yox, bütün zaman bağlayıcıları üçündür: as soon as (elə ki), until (qədər), before (əvvəl), after (sonra). I will wait until you come (Sən gələnə qədər gözləyəcəyəm). She will call us as soon as she arrives (Çatan kimi bizə zəng edəcək).

Bir də unless var. O "əgər ... olmasa" deməkdir, yəni if ... not: Unless you hurry, you will miss the train (Tələsməsən, qatara gecikəcəksən). Bu, If you don't hurry, you will miss the train ilə eynidir. unless-dən sonra inkar yazılmır, çünki o özü inkar daşıyır. Zero Conditional dərsindən xatırlayırsan: unless they don't get səhvdir.

Daha çox gündəlik ifadə üçün ingilis dilində small talk məqaləsinə də baxa bilərsən: orada If you like, I'll... və I'll let you know kimi hazır cümlələr var.

İnkar, sual və Zero ilə First Conditional fərqi

İnkar hissəsini artıq gördün: şərtdə don't/doesn't, nəticədə won't. If she doesn't call, I won't wait (O zəng etməsə, gözləməyəcəyəm).

Sual iki cür qurula bilər. Birincisi, sual sözü ilə: What will you do if it rains? (Yağış yağsa, nə edəcəksən?). If hissəsi sondadır, ona görə vergül yoxdur və hissə Present Simple-da qalır. Sual sözləri üçün sual sözləri dərsinə (Dərs 14) qayıda bilərsən. İkincisi, bəli-xeyr sualı: Will you come if I invite you? (Səni dəvət etsəm, gələcəksən?). Cavab da qısadır: Yes, I will / No, I won't. Müsbət qısa cavabda qısaltma yoxdur (Yes, I'll səhvdir), eynilə Dərs 1-dəki kimi.

İndi iki şərt növünü yan-yana qoyaq. Zero həmişə doğru olan qaydadır, First isə konkret gələcək haldır.

Keçən dərsdəki "tomorrow testi" burada da işləyir: cümləyə tomorrow və ya next week qoşa bilirsənsə, bu First Conditional-dır. Qoşa bilmirsənsə, Zero-dur. Burada "If it rains" hər iki cümlədə eynidir, fərqi yalnız ikinci hissədə will yaradır.

Bu fərqləri kiçik qrupda canlı misallarla məşq etmək istəyirsənsə, ingilis dili kursları səhifəsində variantlara baxa bilərsən.

Canlı dialoq: Şirvanda xeyriyyə satışı

Zərifə və Orxan Şirvanda məktəbin xeyriyyə tort satışını planlaşdırırlar. Hava proqnozu dəyişkəndir və onlar hər variantı müzakirə edirlər. Dialoqda hər if cümləsini tap və özünə de: şərt hissəsində will varmı?

• Zərifə: Are you ready for Saturday? If the weather is good, we will set up the tables in the yard. (Şənbəyə hazırsan? Hava yaxşı olsa, masaları həyətdə quracağıq.)
• Orxan: And if it rains? What will we do? (Yağış yağsa nə edəcəyik?)
• Zərifə: If it rains, we'll move everything to the school hall. It might be a bit crowded, though. (Yağış yağsa, hər şeyi məktəb zalına aparacağıq. Amma bir az sıx ola bilər.)
• Orxan: Don't worry. If more people come, we'll sell more cakes! When will you bring the cakes? (Narahat olma. Daha çox adam gəlsə, daha çox tort satacağıq! Tortları nə vaxt gətirəcəksən?)
• Zərifə: I'll bring them as soon as I finish baking. Unless my oven breaks, everything will be ready by nine. (Bişirməyi bitirən kimi gətirəcəm. Sobam xarab olmasa, hər şey doqquza hazır olacaq.)
• Orxan: If you need help, call me. I'll come right away. (Köməyə ehtiyacın olsa, mənə zəng et. Dərhal gələcəm.)
• Zərifə: Thanks! If we sell everything, we will buy new books for the library. (Sağ ol! Hamısını satsaq, kitabxana üçün yeni kitablar alacağıq.)

Dialoqda First Conditional hər dəfə bir iş görür: If the weather is good, we will set up the tables (plan), If it rains, we'll move everything (ehtiyat variant), Unless my oven breaks (xəbərdarlıq), If you need help, call me (əmr). Ucadan oxu, sonra Orxanın yerinə öz planlarınla cümlələr qur: If..., I will...

Gündəlik danışıqda bu cümlələr də çox işləyir:

• If I'm late, I'll text you. Gecikəcəyəmsə, sənə mesaj yazacağam.
• If you don't like it, I'll change it. Xoşuna gəlməsə, dəyişəcəyəm.
• If it's cheap, I'll buy it. Ucuz olsa, alacağam.
• We'll go out if it stops raining. Yağış dayansa, çölə çıxacağıq.

Azərbaycanlıların First Conditional-da ən çox etdiyi 6 səhv

Səhvlərin çoxu Azərbaycan dilindəki "-sa, -acaq" quruluşunun sözbəsöz tərcüməsindən gəlir. Hər birini bir dəfə görmək kifayətdir:

Birinci və üçüncü səhv eyni səbəbdəndir: Azərbaycan dilində "yağarsa" və "gələndə" sözlərində gələcək hiss olunur, ingilis dilində isə if və when hissələri Present Simple-da qalır. İkinci səhv əksinədir: konkret gələcək halda nəticə hissəsi will tələb edir, əks halda cümlə Zero Conditional kimi səslənir. Dördüncü səhv inkarı səhv yerə qoymaqdır: won't yalnız nəticədə olur. Beşinci səhv will-dən sonra -s yazmaqdır, halbuki modallardan sonra ilkin fel gəlir (Dərs 26). Altıncı səhvdə unless özü inkar daşıyır. Daha geniş nümunələr üçün azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər məqaləsinə də baxa bilərsən.

Ev tapşırığı: öz planların

Testdən əvvəl qaydanı öz həyatına tətbiq et. Aşağıdakı plana uyğun 8 cümlə yaz:

1. İki gələcək plan, hava ilə bağlı: If it is sunny on Sunday, I will go to the park.
2. İki xəbərdarlıq: If you don't revise, you won't pass the test.
3. İki ehtimal (might ilə): If I finish early, I might call you.
4. Bir sual: What will you do if you lose your keys?
5. Bir cümlə when və ya as soon as ilə: I will text you as soon as I get home.

Yazdıqlarını ucadan oxu və hər cümlədə yoxla: şərt hissəsində Present Simple var, will yoxdur, nəticədə will (və ya might, can, should) var, if əvvəldədirsə vergül qoyulub. Cümlələrini müəllimlə yoxlamaq istəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap və növbəti dərsə yoxlanmış variantla gəl.

Yekun test

Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 10-una düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var, "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.

Növbəti addım

Bu dərsdə First Conditional sənə gələcəkdə ola biləcək halları və onların nəticəsini if ilə ifadə etməyi öyrətdi. Növbəti dərsdə Second Conditional mövzusuna keçəcəyik: If I had a lot of money, I would travel the world (Çoxlu pulum olsaydı, dünyanı gəzərdim). Orada söhbət gerçək olmayan və ya olması çətin olan xəyali hallardan gedir. Dərs 26-dakı If I were you, I'd... quruluşu da orada izah olunacaq. Bu dərsdəki qaydanı yadda saxla: if hissəsində gələcək üçün will yazılmır, çünki ikinci şərt növündə bu hissə bir pillə geriyə, keçmiş formaya keçəcək.

Qaydaları daha geniş nümunələrlə görmək istəsən, Cambridge Dictionary-nin if cümlələri haqqında qrammatika səhifəsi yaxşı əlavə mənbədir.

Tez-tez verilən suallar