Phrasal fellər: necə qurulur və necə yadda qalır

Bu, kursun 35-ci dərsidir. Əvvəlki dərsdə relative clauses: who, which, that mövzusunu keçdik və iki qısa cümləni bir təbii cümləyə birləşdirməyi öyrəndik. Orada sözönünün cümlənin sonunda qaldığı nümunələr vardı: the house I grew up in, the key you were looking for. Ondan bir dərs əvvəl isə He gave up smoking cümləsini görmüşdük. Söz vermişdik ki, bu cür fellərə ayrıca dərs ayıracağıq. Həmin dərs budur.

grow up, look for, give up kimi birləşmələrə phrasal fellər deyilir (bəzən "frazal fellər" də yazılır). Bunlar ingilis dilinin ən "canlı" hissəsidir: ingilislər gündəlik danışıqda continue əvəzinə carry on, discover əvəzinə find out, postpone əvəzinə put off deyirlər. Filmlərdə, mahnılarda, iş yazışmalarında onlar hər addımda qarşına çıxır. Problem odur ki, onların mənası çox vaxt hissələrdən təxmin olunmur: look up "yuxarı baxmaq" da ola bilər, "lüğətdə axtarmaq" da, look after isə ümumiyyətlə "qayğısına qalmaq" deməkdir. Bu dərsdə phrasal fellərin necə qurulduğunu, kiçik sözlərin hansı mənaları daşıdığını, obyektin harada durduğunu və onları yadda saxlamağın ən rahat yolunu öyrənəcəyik.

Phrasal fel nədir: fel + kiçik söz

Phrasal fel iki (bəzən üç) hissədən ibarətdir: adi fel (go, come, look, take, give, get, put, turn) və kiçik söz, ingiliscə particle (up, down, in, out, on, off, away, back, over). Birlikdə onlar bir fel kimi işləyir və bir məna verir. Məsələn:

• sit down: Please sit down. (Zəhmət olmasa, oturun.)
• get up: I usually get up at seven. (Adətən saat yeddidə yuxudan dururam.)
• go out: Let's go out tonight. (Gəl bu axşam bayıra çıxaq, gəzməyə gedək.)
• give up: Don't give up! (Təslim olma! Əl çəkmə!)
• find out: I found out the truth. (Həqiqəti öyrəndim.)

Azərbaycan dilində də buna bənzər hadisə var. "Baş çəkmək" sözündə nə baş var, nə də kimisə çəkirik: iki söz birləşib "ziyarət etmək" mənası verir. "Əl çəkmək" "imtina etmək", "göz yummaq" "fikir verməmək" deməkdir. Biz bu ifadələri hissə-hissə tərcümə etmirik, tam ifadə kimi yadda saxlayırıq. Phrasal fellər də belədir: give up sözündə give "vermək", up "yuxarı" deməkdir, amma birlikdə "tərgitmək, imtina etmək" olur. Ona görə ilk qayda budur: phrasal feli bir söz kimi qəbul et, hissələrinə bölüb tərcümə etmə.

Bütün phrasal fellər eyni dərəcədə çətin deyil. Onları mənasına görə üç qrupa bölmək olar:

Birinci qrup çətinlik yaratmır: The teacher came in and everybody stood up (Müəllim içəri girdi və hamı ayağa qalxdı). İkinci qrupda kiçik söz istiqamət yox, bir əlavə məna daşıyır. Məsələn, drink up sözündə up "yuxarı" deyil, "axıra qədər" deməkdir: Drink up your juice (Şirəni axıra qədər iç). Bu mənaları növbəti hissədə öyrənəcəyik. Üçüncü qrupda isə məntiq yoxdur və ya çox gizlidir: My grandmother brought me up (Məni nənəm böyüdüb). Bu felləri yalnız nümunə cümlə ilə yadda saxlamaq olar.

Bir də xatırla: eyni phrasal felin bir neçə mənası ola bilər. take off həm "(paltarı) çıxarmaq" (Take off your jacket), həm də "(təyyarə) havaya qalxmaq" deməkdir (The plane took off on time). Hansı mənanın olduğunu cümlənin özü göstərir: paltar varsa, çıxarmaq; təyyarə varsa, uçuş.

Kiçik sözlərin mənası: up, down, on, off, out, back

Yaxşı xəbər budur ki, kiçik sözlər təsadüfi deyil. Hər birinin bir neçə "sevimli" mənası var və onları bilsən, yeni phrasal fellərin xeyli hissəsini təxmin edə bilərsən. Ən çox işlənən altısına baxaq:

• up: 1) yuxarı (stand up, pick up); 2) artım (turn up the volume, səsi artır); 3) tamamlama, "axıra qədər" (eat up, drink up, fill up the tank, çəni doldur). I used up all the paper = Bütün kağızı qurtardım.
• down: 1) aşağı (sit down, fall down); 2) azalma (turn down the music, slow down, yavaşla); 3) kağıza köçürmək (write down, yazıb qeyd etmək). Please write down my number = Nömrəmi yaz.
• on / off: on "işləyir, üstündədir, davam edir", off "işləmir, ayrıldı, getdi". turn on / turn off (yandırmaq / söndürmək), put on / take off (geyinmək / çıxarmaq), carry on (davam etmək), get off the bus (avtobusdan düşmək).
• out: 1) bayıra (go out, take out the rubbish, zibili çıxar); 2) bitmə, qalmama (run out of, qurtarmaq); 3) tapma, aydınlaşdırma (find out, work out, həll etmək, başa düşmək).
• back: həmişə "geri": come back (qayıtmaq), call back (geri zəng etmək), give back (qaytarmaq), bring back (geri gətirmək).
• away: uzaqlaşma, yerinə qoyma: go away (çıx get), put away (yığışdırmaq, yerinə qoymaq), throw away (atmaq).

İndi bir dərs əvvəl söz verdiyimiz mövzuya keçək: eyni fel, fərqli kiçik söz, tam başqa məna. Ən yaxşı nümunə look ailəsidir. Bunları qarışdırmaq azərbaycanlı tələbələrin ən çox etdiyi səhvlərdən biridir:

Ailənin digər üzvləri də var: look for (axtarmaq: I'm looking for my keys, açarlarımı axtarıram), look forward to (səbirsizliklə gözləmək: I'm looking forward to the holidays, Dərs 33-də görmüşdük), look out (ehtiyatlı ol: Look out! A car!). Fərqə diqqət et: look for ümumi axtarışdır (itirdiyin əşyanı, iş yerini), look up isə yalnız məlumatı mənbədə axtarmaqdır (söz, ünvan, qatarın saatı). I'm looking up my keys demək olmaz, çünki açar lüğətdə deyil.

Eyni şəkildə get felinə baxaq, çünki o, ən "çox üzlü" feldir: get up (yuxudan durmaq), get on / get off (avtobusa minmək / düşmək), get back (qayıtmaq), get on with (yola getmək: I get on well with my neighbours, qonşularımla yola gedirəm). Bir felin beş mənası qorxulu görünür, amma hər birində kiçik sözün öz mənası gizlənib: up yuxarı, on minmək, off düşmək, back geri.

Obyekt harada durur?

Bu, phrasal fellərin əsas qrammatik məsələsidir. Felin obyekti (nəyi? kimi?) varsa, o, kiçik sözdən sonra və ya felin və kiçik sözün arasında durur. Hansı variantın mümkün olduğunu felin növü həll edir. Üç qrup var.

1. Ayrılan fellər (separable): turn on, turn off, put on, take off, pick up, write down, give back, throw away, look up, call off, put off. Obyekt isim olanda iki variant da düzgündür:

• Turn off the TV. = Turn the TV off. (Televizoru söndür.)
• Write down the address. = Write the address down. (Ünvanı yaz.)
• I picked up my sister from school. = I picked my sister up from school. (Bacımı məktəbdən götürdüm.)

Amma obyekt əvəzlik olanda (it, them, him, her, me, us) yalnız bir variant var: əvəzlik ortada durur.

• Turn it off. (Onu söndür.) Turn off it.
• Write it down. (Onu yaz.) Write down it.
• I picked her up. (Onu götürdüm.) I picked up her.

2. Ayrılmayan fellər (inseparable): look after, look for, get on (the bus), get off, come across (təsadüfən rast gəlmək). Burada kiçik söz əslində sözönüdür və obyekt həmişə sonda gəlir, əvəzlik olsa belə:

• She looks after her grandmother. → She looks after her. (O, nənəsinə baxır.)
• I'm looking for my glasses. → I'm looking for them. (Eynəyimi axtarıram.)
• I came across an old photo. (Köhnə bir şəklə rast gəldim.)

3. Üç hissəli fellər: run out of, look forward to, get on with, catch up with (çatmaq, geridə qalanı tamamlamaq). Bunlar heç vaxt ayrılmır, heç bir hissəsi düşmür, obyekt sonda gəlir: We've run out of sugar. Əgər sonda to sözönüdürsə, arxasınca gələn fel -ing alır (Dərs 33): I'm looking forward to meeting you.

Bəs hansı felin ayrıldığını necə bilək? Ən etibarlı yol lüğətdir. Yaxşı ingilis lüğətləri bunu göstərir: turn sth off yazılıbsa (sth = something), obyekt ortaya keçə bilər; look after sb yazılıbsa (sb = somebody), obyekt sonda qalır. Yeni phrasal fel öyrənəndə onu dəftərə də elə yaz: pick sb up, look after sb. Belə yazı həm mənanı, həm də qrammatikanı birdən yadda saxlayır.

Zamanlar, rəsmi sinonimlər və yadda saxlamaq

Phrasal felin qrammatikası çox sadədir: bütün dəyişiklik fel hissəsində olur, kiçik söz isə yerində qalır. Keçdiyimiz bütün zamanlar burada da eyni qayda ilə işləyir:

• Present Simple (Dərs 3): She gets up at six. (Saat altıda durur.)
• Present Continuous (Dərs 4): I'm looking for a new flat. (Yeni mənzil axtarıram.)
• Past Simple (Dərs 12): We ran out of paint. (Boyamız qurtardı.) run → ran, give → gave, take → took, qaydasız fellər phrasal feldə də qaydasız qalır.
• Present Perfect (Dərs 21): He has given up sugar. (Şəkəri tərgidib.)
• Məchul növ (Dərs 31): The match was called off. (Oyun ləğv olundu.)
• Gerund (Dərs 33): Getting up early is hard. (Tezdən durmaq çətindir.) Sözönündən sonra da: Thank you for looking after my cat.

Azərbaycan dilində şəkilçi felin sonuna əlavə olunur: "tərgitdi", "tərgitmişdir". Ona görə bəzi tələbələr ingiliscədə də "sonluğu" sözün ən axırına qoymaq istəyir: give upped, pick uped. Bu, mümkün deyil: -ed, -s, -ing həmişə felin özünə qoşulur: picked up, gives up, looking for.

İkinci vacib məsələ üslubdur. Phrasal fellər danışıq dilinin sözləridir. Rəsmi məktubda, esse və ya IELTS-in yazı hissəsində çox vaxt onların bir sözlük, latın mənşəli sinonimləri işlənir. Hər ikisini tanımaq faydalıdır:

Bu o demək deyil ki, rəsmi yazıda phrasal fel qadağandır. Sadəcə, dostuna mesajda The party was postponed rəsmi səslənir, iş hesabatında isə The meeting got put off həddən artıq sərbəstdir. Danışıqda phrasal felləri cəsarətlə işlət: onlar səni təbii, "kitabdan danışmayan" biri kimi göstərir.

Və nəhayət, ən çox verilən sual: bunları necə yadda saxlamaq olar? İngilis dilində minlərlə phrasal fel var, hamısını öyrənmək lazım deyil. Gündəlik danışığın böyük hissəsini cəmi bir neçə onluq fel əhatə edir. Bu üsullar işləyir:

1. Siyahı yox, cümlə əzbərlə. "run out of = qurtarmaq" tez unudulur, amma We've run out of bread cümləsi mətbəxdə hər gün yadına düşəcək.
2. Kiçik sözə görə qruplaşdır. Bir səhifəyə up ilə olan felləri yaz (get up, pick up, give up, grow up), digərinə out ilə olanları. Kiçik sözün mənası yaddaşda "qarmaq" rolunu oynayır.
3. Mövzuya görə qruplaşdır. Səhər rejimi: wake up, get up, put on, set off. Ev işləri: tidy up, put away, throw away, take out the rubbish. Bu, real həyatdakı vəziyyətlərə bağlanır.
4. Dəftərdə obyektin yerini göstər. turn sth off, look after sb. Bir qeyd həm mənanı, həm qrammatikanı saxlayır.
5. Gündə 3, həftədə 15. Hər gün üç yeni fel götür, hər birini öz həyatından bir cümlədə işlət. Bir həftə sonra 15 fel aktiv lüğətində olacaq.

Başlamaq üçün hazır siyahı istəyirsənsə, saytımızda ən çox işlənən 50 frazal fel haqqında ayrıca məqalə var: hər felin mənası və nümunə cümləsi ilə. Onu bir dəfədə oxuma, gündə bir neçəsini götür.

Canlı dialoq: Bərdədə yeni mənzil

Gülər Bakıdan Bərdəyə köçüb və yeni mənzilə yerləşir. Qonşusu Ziya müəllim təqaüdçü riyaziyyat müəllimidir. Nəvəsi Kanadada yaşadığı üçün ingilis dilini məşq etməyi sevir və Güləri görəndə dərhal ingiliscə danışmağa başlayır. Dialoqda hər phrasal feli tap və obyektin harada durduğuna diqqət et.

• Ziya: Hello! You must be the new neighbour. Can I help you carry these boxes up? (Salam! Yəqin ki, yeni qonşusunuz. Bu qutuları yuxarı daşımağa kömək edim?)
• Gülər: Thank you, that's very kind. The lift broke down this morning, so I've been carrying them all day. (Sağ olun, çox naziksiniz. Lift bu səhər xarab oldu, ona görə bütün günü onları daşıyıram.)
• Ziya: It breaks down every month! Come in, have a cup of tea first. You need a break. (Hər ay xarab olur! İçəri buyurun, əvvəlcə bir stəkan çay için. Sizə fasilə lazımdır.)
• Gülər: Just five minutes. I have to pick up the keys for the basement and set up the internet before evening. (Cəmi beş dəqiqə. Axşama qədər zirzəminin açarlarını götürməli və interneti qoşmalıyam.)
• Ziya: The internet company? Call them in the morning. They never pick up the phone after five. (İnternet şirkəti? Onlara səhər zəng edin. Saat beşdən sonra telefonu heç vaxt götürmürlər.)
• Gülər: Good to know! I also want to paint the kitchen, but I ran out of paint after one wall. (Yaxşı ki dediniz! Mətbəxi də boyamaq istəyirəm, amma bir divardan sonra boyam qurtardı.)
• Ziya: There's a shop near the bazaar. I'll write the address down for you. Here, don't throw it away. (Bazarın yanında bir dükan var. Ünvanı sizin üçün yazaram. Buyurun, atmayın.)
• Gülər: Thanks! I'm planning a small party for the neighbours, but I think I'll put it off until the kitchen is ready. (Sağ olun! Qonşular üçün kiçik bir qonaqlıq planlaşdırıram, amma deyəsən, mətbəx hazır olana qədər onu təxirə salacağam.)
• Ziya: Good idea. And when you go to Bakı, I can look after your plants. I have nothing to do since I gave up teaching. (Yaxşı fikirdir. Bakıya gedəndə də güllərinizə baxa bilərəm. Müəllimliyi buraxandan bəri işim yoxdur.)
• Gülər: You're the perfect neighbour! I'm sure we'll get on well. (Siz ideal qonşusunuz! Əminəm ki, yola gedəcəyik.)
• Ziya: Now drink up your tea, and let's carry those boxes up together. (İndi çayınızı için, gəlin o qutuları birlikdə yuxarı aparaq.)

Dialoqu təhlil edək. Hərfi mənalar: carry up (yuxarı daşımaq), come in (içəri gəlmək). Kiçik sözün gizli mənası: drink up (axıra qədər içmək), ran out of (qurtardı, bitmə mənalı out). Tam yeni məna: broke down (xarab oldu), set up (qurmaq, qoşmaq), put off (təxirə salmaq), look after (baxmaq), gave up (buraxdı, imtina etdi), get on well (yola getmək). Obyektin yeri: carry these boxes up və pick up the keys (isim, iki variant mümkündür), throw it away və put it off (əvəzlik ortada), look after your plants (ayrılmayan fel, obyekt sonda). Zamanlar: broke down, ran out, gave up (Past Simple), breaks down (Present Simple, -s felə qoşulur), gave up teaching (arxasınca -ing). Diqqət et: pick up dialoqda iki mənada işlənib: "açarları götürmək" və "telefonu götürmək, cavab vermək". Dialoqu ucadan oxu, sonra hər phrasal feli öz sözlərinlə yeni cümlədə işlət.

Azərbaycanlıların phrasal fellərlə ən çox etdiyi 6 səhv

Bu səhvlərin çoxu iki yerdən gəlir: sözbəsöz tərcümədən və Azərbaycan dilində şəkilçinin sözün sonuna qoşulmasından. Hər birinə diqqətlə bax:

Birinci səhv ən çox eşidilənidir: ayrılan feldə it, them, him həmişə ortadadır. İkinci səhvdə "səni götürərəm" ifadəsi sözbəsöz tərcümə olunur və up düşür, amma pick you ingiliscə yarımçıq səslənir. Üçüncü səhv iki oxşar felin qarışdırılmasıdır: lüğətlə bağlı olan hər şey look up-dır. Dördüncü səhvdə Azərbaycan dilinin məntiqi işləyir ("tərgit-di"), amma ingiliscədə zaman felin özündə dəyişir. Altıncı səhv Dərs 33-ün qaydasıdır: give up, carry on, put off arxasınca -ing gəlir. Sözbəsöz tərcümənin niyə tez-tez aldatdığını sözbəsöz tərcümə niyə işləmir məqaləsində daha ətraflı oxuya bilərsən.

Belə səhvləri danışıqda özün tutmaq çətindir, çünki phrasal fellər sürətlə və bitişik tələffüz olunur: turn it off çox vaxt "tör-ni-dof" kimi eşidilir. Bunu canlı danışıqda məşq etmək istəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap və dərsdə xüsusi olaraq phrasal fellərlə danışıq tapşırığı istə.

Ev tapşırığı: bir günün phrasal fellərlə

Testdən əvvəl qaydanı öz həyatına tətbiq et. Dünənki gününü və ya adi bir iş gününü ingiliscə 8 cümlə ilə təsvir et. Hər cümlədə aşağıdakı phrasal fellərdən birini işlət:

1. wake up: I woke up at half past six because of the neighbour's dog.
2. get up: I didn't get up immediately.
3. put on (əvəzliklə): It was cold, so I found my warm jacket and put it on.
4. turn on / turn off: I turned on the radio while I was making breakfast.
5. look for: I spent ten minutes looking for my phone.
6. pick up: After work I picked up my son from football training.
7. run out of: We had run out of bread, so we went to the bakery.
8. find out: In the evening I found out that the meeting had been put off.

Sonra dəftərində "phrasal fellər" adlı yeni səhifə aç və bu səkkiz feli obyektin yeri ilə birlikdə yaz: put sth on, look for sb/sth, run out of sth. Yazdıqlarını yoxla: əvəzlik ayrılan felin ortasındadırmı; zaman sonluğu felin özünə qoşulubmu; üç hissəli feldə heç bir hissə düşməyibmi. Yeni sözləri sistemli toplamaq üçün ingilis dili öyrənmək üçün sözlər siyahısı da yaxşı başlanğıc nöqtəsidir.

Yekun test

Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 9-una düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var, "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.

Növbəti addım

Bu dərsdə phrasal fellərin iki və ya üç hissədən qurulduğunu, onların hərfi, yarı məcazi və tam yeni mənalı olduğunu öyrəndin; up, down, on, off, out, back, away sözlərinin "gizli" mənalarını, look up, look after və look for fərqini gördün; obyektin harada durduğunu (turn it off, look after her, run out of milk) və zamanın yalnız fel hissəsində dəyişdiyini mənimsədin. Ən əsası, phrasal felləri siyahı ilə yox, cümlə ilə yadda saxlamağı öyrəndin. Növbəti dərsdə danışığın başqa bir "canlı" vasitəsinə keçirik: question tags. Bunlar cümlənin sonuna əlavə olunan kiçik suallardır: It's cold today, isn't it? (Bu gün soyuqdur, elə deyil?), You've found out, haven't you? Onları qurmaq üçün köməkçi felləri (be, do, have, can) yaxşı bilmək lazımdır, ona görə Dərs 1-dəki be felini və Dərs 3-dəki do/does sözlərini təkrarla.

Phrasal fellər haqqında daha çox nümunə görmək istəsən, Cambridge Dictionary-nin phrasal verbs haqqında qrammatika səhifəsi yaxşı əlavə mənbədir.

Tez-tez verilən suallar