Yeni bir cümləni ingiliscə demək istəyəndə əksər öyrənənlər eyni şeyi edir: əvvəlcə cümləni Azərbaycan dilində düşünür, sonra hər sözü ingiliscə qarşılığı ilə əvəz edir və ardıcıllıqla düzür. Nəticədə I am agree, Open the light və ya I have 20 years kimi cümlələr yaranır. Hər söz düzgündür, hər sözün mənası lüğətdə var, amma cümlə bütövlükdə səhvdir və ya ən azı qəribədir. Bu yazıda sözbəsöz tərcümənin niyə işləmədiyini, hansı nümunələrin ən çox rast gəlindiyini və bu vərdişi necə dəyişmək olduğunu göstəririk.
Bu mövzu yalnız qrammatika məsələsi deyil. Tərcümə vərdişi danışıq sürətini azaldır, yazını qeyri-təbii edir və imtahanda bal itirməyə səbəb olur. Əgər ümumi mənzərəni görmək istəyirsənsə, ingilis dilində ən çox edilən səhvlər yazısında on əsas səhv qrupu bir yerdə təhlil olunub. Burada isə yalnız bir qrupu, ən geniş yayılmışını, dərindən açırıq.
Sözbəsöz tərcümə nədir və niyə cazibədardır
Sözbəsöz tərcümə cümləni birinci dildə qurub, hər sözü ikinci dildə qarşılığı ilə əvəz etmək üsuludur. Bu üsul məntiqli görünür: lüğətdə hər sözün tərcüməsi var, cümlədə söz sırası eynidirsə, nəticə də eyni olmalıdır. Başlanğıc səviyyədə bu yanaşma həqiqətən işləyir. "Mən kitab oxuyuram" cümləsini I read book kimi çevirən öyrənən başa düşülür, çünki mesaj çatır.
Cazibədarlığı ondadır ki, beyin ən az enerji sərf edən yolu seçir. Ana dilində fikir artıq hazırdır, yalnız sözləri dəyişmək qalır. Düzgün ingilis cümləsini sıfırdan qurmaq isə həm ingilis quruluşunu, həm hazır birləşmələri, həm də sözönülərin seçimini eyni anda yadda saxlamağı tələb edir. Ona görə insanlar bilmədən tərcüməyə qayıdırlar, xüsusilə də yorğun olanda və ya stress altında danışanda.
Problem səviyyə yüksəldikcə ortaya çıxır. Cümlələr uzandıqca səhv sayı artır, çünki hər bir tərcümə qərarı kiçik bir risk daşıyır. On sözlük cümlədə hər söz üçün yalnız yüzdə doxsan ehtimalla düzgün qarşılıq seçsən, bütün cümlənin düzgün çıxma ehtimalı üçdə birə düşür. Tərcümə vərdişi öyrənənin səviyyəsini yüksəltmir, əksinə, B1 səviyyəsində ilişib qalmağın ən böyük səbəblərindən biridir.
Birinci səbəb: sözlərin qarşılığı bir-bir uyğun gəlmir
Lüğətdə "açmaq" sözünün qarşısında open yazılıb. Amma Azərbaycan dilində qapını da, işığı da, televizoru da, hesabı da, söhbəti də "açırıq". İngilis dilində isə bu hərəkətlərin hər biri başqa feldir: open the door, turn on the light, switch on the TV, open an account, start a conversation. Bir Azərbaycan sözü bir neçə ingilis sözünə bölünür və hansının seçiləcəyini lüğət deyil, birləşmə (collocation) müəyyən edir.
Eyni vəziyyət əks istiqamətdə də var. İngilis dilində make və do feli Azərbaycan dilində çox vaxt eyni "etmək" və ya "görmək" kimi tərcümə olunur. Amma make a mistake, make a decision, make a phone call deyilir, do homework, do the dishes, do exercise deyilir. Yanlış birləşmə qrammatik səhv sayılmır, ona görə proqram səhvi tutmur, amma ingilisdilli eşidən kəs dərhal qəribəlik hiss edir. Collocation səhvləri məhz buna görə "səssiz səhvlər" adlanır: heç kim düzəltmir, öyrənən isə illərlə təkrarlayır.
Üçüncü qrup yalançı dostlardır, yəni Azərbaycan və ya rus dilindəki sözə oxşayan, amma başqa məna daşıyan ingilis sözləridir. Actual sözü "faktiki" deməkdir, "aktual" yox. Magazine jurnaldır, mağaza deyil. Fabric parçadır, fabrik factory-dir. Bu sözlərdə tərcümə təkcə qəribə yox, tam yanlış məna yaradır. İş yazışmasında "our actual price" yazmaq niyyətlə "bizim aktual qiymətimiz" demək idisə, alıcı başa düşəcək ki, söhbət "faktiki, həqiqi qiymətdən" gedir.
Bu üç hal ümumi bir qaydanı göstərir: söz tək başına mənaya sahib deyil, mənanı yanındakı sözlər müəyyən edir. Ona görə tək söz öyrənmək əvəzinə söz birləşmələrini öyrənmək tərcüməni dayandırmağın birinci addımıdır. Bunun necə qurulduğunu ingilis dili frazal fellər siyahısında görə bilərsən: orada hər fel öz sözönü ilə birgə, hazır məna vahidi kimi verilir.
İkinci səbəb: cümlə quruluşu fərqlidir
Azərbaycan dili fel cümlənin sonuna qoyan, şəxsi şəkilçi ilə bildirən dildir. "Gəlirəm" bir sözdür: subyekt, fel və zaman bir yerdə gəlir. İngilis dilində isə bu məlumat üç ayrı sözdə yerləşir: I am coming. Nəticədə Azərbaycanca düşünən insan subyekti buraxır (Is raining), köməkçi feli unudur (What you want?) və ya artıq fel əlavə edir (I am agree). Sonuncu səhv yaranır, çünki "razıyam" Azərbaycan dilində sifət kimi təsəvvür olunur və yanına "olmaq" feli qoşulur, ingiliscə agree isə özü fel olduğu üçün am lazım deyil.
Yaş nümunəsi bu fərqi ən aydın göstərir. Azərbaycan dilində "iyirmi yaşım var" deyirik, yəni sahiblik quruluşundan istifadə edirik. İngilis dilində yaş sahiblik yox, vəziyyət kimi ifadə olunur: I am twenty. Tərcümə yolu ilə qurulan I have twenty years cümləsi başa düşülür, amma ana dili ingilis olan insan üçün səslənməsi uşaq nitqi kimidir. Eyni qrupda hiss və vəziyyət cümlələri var: "Mənə soyuqdur" cümləsini It is cold to me kimi deyil, I am cold və ya I feel cold kimi qurmaq lazımdır.
Söz sırası da ayrıca problemdir. Azərbaycan dilində sıra sərbəstdir, çünki şəkilçilər sözün rolunu göstərir. İngilis dilində isə sıra rolu müəyyən edir: The dog bit the man və The man bit the dog tamamilə fərqli mənadadır. Zərf sırası, sifət sırası, sual quruluşu hamısı bu qaydaya bağlıdır. Məsələn, "Dünən mən kinoya getdim" cümləsini Yesterday I went to the cinema kimi demək düzgündür, amma "Mən gedirəm həmişə kinoya" quruluşunu I go always to the cinema kimi tərcümə etmək səhvdir, düzgün forma I always go to the cinema olmalıdır.
Üçüncü səbəb: dil nəzakət və vəziyyəti fərqli ifadə edir
Dil yalnız sözlərdən və qaydalardan ibarət deyil, həm də vəziyyətə uyğun hazır ifadələr sistemidir. Azərbaycan dilində "əllərinə sağlıq" deyirik, ingilis dilində isə eyni vəziyyətdə Thank you, that looks great və ya Well done deyilir. "Gözün aydın" ifadəsinin birbaşa ingilis qarşılığı yoxdur, vəziyyətdən asılı olaraq Congratulations və ya I am so happy for you kimi variantlar işlənir. Bu ifadələri sözbəsöz tərcümə etmək mümkün deyil, çünki onların mənası söz birləşməsində yox, mədəni kontekstdədir.
Nəzakət də eyni qaydada işləyir. Azərbaycan dilində "Mənə su ver" deyəndə ton və münasibət mənanı yumşaldır. İngilis dilində isə eyni cümlə Give me water kimi tərcümə olunanda sərt əmr kimi səslənir. Nəzakətli variant Could I have some water, please? olacaq. Eynilə, fikir ayrılığında "Sən yanılırsan" tərcüməsi You are wrong kobud sayılır, ingilis dilində adətən I see it a bit differently və ya I am not sure I agree deyilir. Bu fərq dil bacarığından çox sosial bacarıqdır, amma peşəkar mühitdə münasibətlərə birbaşa təsir edir.
Bu səbəbdən biznes yazışmalarında və müsahibələrdə tərcümə səhvi daha bahalı başa gəlir. İşəgötürən sənin sözlərinin ədəbi mənasını yox, ton və təəssüratını qiymətləndirir. Formal məktubda tərcümə yolu ilə qurulan cümlələr tez-tez ya həddindən artıq səmimi, və ya həddindən artıq sərt çıxır. Buna görə iş mühiti üçün ingilis dili öyrənən hər kəs ifadələri sözlərdən yox, vəziyyətlərdən öyrənməlidir.
Real nümunələr: 20 tərcümə səhvi
Aşağıdakı kartlarda beş qrup üzrə iyirmi səhv toplanıb. Hər sətirdə solda səhv variant və onun düzəlişi, sağda isə səhvin səbəbi göstərilir. Bu nümunələrin çoxu hər gün işlətdiyimiz cümlələrdir, ona görə onları bir dəfə düzgün öyrənmək gündəlik nitqi dərhal yaxşılaşdırır.
Kartlara baxanda bir qanunauyğunluq görünür: səhvlərin heç biri ağır qrammatika mövzusu deyil. Hamısı sadə, gündəlik cümlələrdir və hamısı ana dilindən gələn avtomatik köçürmənin nəticəsidir. Bu isə yaxşı xəbərdir, çünki sadə və təkrarlanan səhvləri sistemli təkrarla düzəltmək olar. Kartlardan hər həftə beş nümunə seç, onları öz cümlələrində işlət və növbəti həftə yeni beşinə keç.
Tərcümə vərdişi nitq sürətini necə azaldır
Danışıq vaxtı beyin təxminən bir-iki saniyə ərzində cavab verməlidir. Tərcümə yolu ilə cümlə qurmaq isə dörd mərhələni tələb edir: Azərbaycan cümləsini düşünmək, hər sözü ingiliscəyə çevirmək, söz sırasını düzəltmək, qrammatik formaları yoxlamaq. Bu mərhələlərin hər biri bir neçə saniyə çəkir və söhbət tempi itirilir. Qarşıdakı insan cavab gözləyir, sən isə hələ ikinci mərhələdəsən.
Tərcümə vərdişinin ikinci təsiri dinləməyə aiddir. Danışan ingiliscə cümləni deyəndə, tərcüməyə öyrəşmiş beyin hər sözü Azərbaycan dilinə çevirməyə çalışır. Bu işlə məşğul olan beyin növbəti cümləni qaçırır. Nəticədə öyrənən "sözləri bilirəm, amma başa düşmürəm" vəziyyətinə düşür. Bu, listening problemlərinin böyük hissəsinin kökündədir.
Üçüncü təsir yazıdadır. Tərcümə ilə yazılan mətn qrammatik cəhətdən düzgün ola bilər, amma ingiliscə oxuyan üçün "yad" səslənir. Esse və ya məktub yoxlayan şəxs səhv göstərə bilmir, çünki heç bir qayda pozulmayıb, amma "bu belə deyilmir" hissi qalır. Bu hissi aradan qaldırmağın yeganə yolu çox sayda orijinal ingilis mətni oxumaq və onlardan hazır birləşmələr toplamaqdır.
Tərcüməni dayandırmaq üçün hansı strategiyalar işləyir
Tərcümə vərdişini bir günə dəyişmək mümkün deyil, amma bir neçə sübut olunmuş üsul prosesi sürətləndirir. Birinci üsul söz əvəzinə blok öyrənməkdir. Lüğətdə open sözünü yazmaq əvəzinə open a bank account, open the door, open a file kimi üç blok yaz. Beyin sözü yox, bütöv birləşməni yadda saxlayır və danışıq zamanı onu hazır vahid kimi çağırır. Bu metodun daha dərin izahı üçün ingilis dilində söz öyrənmək yazısına baxa bilərsən, orada təkrar intervalı sistemi ilə blokların necə yadda saxlandığı göstərilir.
İkinci üsul ingilis-ingilis lüğətindən istifadədir. Cambridge və ya Oxford lüğətlərində sözün izahı ingiliscə verilir və iki-üç nümunə cümlə əlavə olunur. Bu izah sənin beynində Azərbaycan dilinə keçmədən birbaşa mənanı formalaşdırır. Başlanğıcda yavaş görünür, amma bir-iki aydan sonra tərcümə vərdişi zəifləyir. Əgər ilk vaxt ingilis izahı çətin gəlirsə, A2 səviyyəli Longman və ya Cambridge Learner lüğətlərinin sadələşdirilmiş izahlarını seç.
Üçüncü üsul təsvir etməkdir. Bir sözü bilmədiyin zaman onu tərcümə etməyə çalışmaq əvəzinə, başqa sözlərlə təsvir et. "Qaşıq" sözünü unutmusansa, the thing you eat soup with de. Bu bacarıq danışıq zamanı həyat qurtarır və eyni zamanda beyni ingiliscə düşünməyə məcbur edir. Bu texnika imtahanların danışıq hissəsində də yüksək qiymətləndirilir, çünki sənin çevikliyini göstərir.
Hər zaman tərcümə pisdirmi
Bütün bunlar tərcümənin tamamilə yararsız olduğunu demək deyil. Tərcümə yeni sözün mənasını öyrənmək üçün faydalıdır, mürəkkəb mətni ilkin başa düşmək üçün də. Peşəkar tərcüməçilər sözbəsöz yox, mənaya görə tərcümə edirlər, yəni cümləni oxuyur, mənanı anlayır və o mənanı hədəf dildə təbii şəkildə ifadə edirlər. Bizim məqsədimiz də eynidir: sözü yox, mənanı tərcümə etmək.
Praktik qayda belədir: başlanğıc səviyyədə tərcümə normal və lazımlıdır. A2 səviyyədən sonra isə tərcümə köməkçi alət olmalıdır, əsas yol yox. B1 səviyyəsində hər yeni sözü ingilis izahı və ya şəkli ilə öyrənməyə başla. B2 və yuxarıda isə tərcüməni yalnız mürəkkəb, texniki və ya qeyri-müəyyən sözlər üçün saxla. Səviyyənin harada olduğunu dəqiqləşdirmək istəyirsənsə, CEFR səviyyələri yazısı hər səviyyədə hansı bacarıqların gözlənildiyini göstərir.
Tərcümənin ən faydalı istifadəsi müqayisədir. Ana dilində və ingiliscə eyni vəziyyəti necə ifadə etdiyini yan-yana yazıb fərqi tap. Məsələn, Azərbaycanca "Sağ ol" ilə ingiliscə Thanks, Cheers və ya Much appreciated arasındakı fərq, hansının kimə və harada deyildiyi. Bu müqayisə yalnız dil yox, mədəniyyət də öyrədir və tərcümə səhvlərinin yaranma mexanizmini görməyə kömək edir.
7 günlük ingiliscə düşünmə planı
Canlı rəyin rolu
Tərcümə səhvlərinin ən çətin cəhəti odur ki, onları öz-özünə görmək demək olar ki, mümkün deyil. Cümlə sənə təbii görünür, çünki Azərbaycan dilindəki quruluşa uyğundur. Beyin öz cümləsini həmişə "düzgün" qəbul edir. Ona görə kənardan rəy almaq bu mövzuda başqa mövzulara nisbətən daha vacibdir. Rəy verən şəxs yalnız səhvi göstərməməli, həm də niyə belə deyilmədiyini və ingilislərin əvəzinə nə dediyini izah etməlidir.
Bunun üçün ən effektiv format fərdi dərsdir, çünki müəllim sənin xüsusi tərcümə nümunələrini toplayır və hər dərsdə onlara qayıdır. Hazır dərslik bunu edə bilməz: o ümumi səhvləri göstərir, sənin səhvlərini yox. ingilis dili repetitor axtararkən ilk dərsdə müəllimdən danışıq səhvlərinin qeydini aparmasını xahiş et və növbəti dərsdə həmin siyahını birgə nəzərdən keçirin. Qrup formatını üstün tutursansa, ingilis dili kursları səhifəsində səviyyəyə uyğun qruplar mövcuddur.
Rəy mənbəyi olaraq dil tərəfdaşı və yazı yoxlama alətləri də faydalıdır, amma onların məhdudiyyəti var. Dil tərəfdaşı çox vaxt səni anlayır və düzəltmir, çünki nəzakətlidir. Alətlər isə qrammatik səhvi tutur, amma "qrammatik cəhətdən düzgün, amma qeyri-təbii" cümləni çox vaxt keçir. Ona görə peşəkar müəllimin rəyini bu mənbələrlə tamamlamaq, əvəz etməmək lazımdır. Danışıq bacarığını sistemli artırmaq üçün ingilis dili speaking yazısındakı məşqləri də tətbiq edə bilərsən.
Yekun: mənanı tərcümə et, sözləri yox
Sözbəsöz tərcümə öyrənmə prosesinin təbii hissəsidir və onu hər kəs edir. Problem tərcümənin özündə yox, ona həmişə sığınmaqdadır. Səviyyə yüksəldikcə tərcümə yolu yavaşlayır, səhv yaradır və nitqi qeyri-təbii edir. Çıxış yolu tərcüməni tamamilə atmaq yox, ondan növbəti pilləyə keçmək üçün istifadə etməkdir: söz yox birləşmə, qayda yox nümunə, tərcümə yox vəziyyət öyrənmək.
Bu həftə üçün sadə bir tapşırıq: hər gün istifadə etdiyin üç Azərbaycan ifadəsini seç və onların ingilis qarşılığını orijinal mənbədən (film, məqalə, lüğət nümunəsi) tap. Sözbəsöz tərcümədən fərqləndiyini görəndə qeyd et. Bir ay sonra dəftərində otuz-qırx hazır ifadə olacaq və onların çoxu artıq danışığında avtomatik işləyəcək. Tərcümə vərdişi dəyişdikcə ingilis dili də yavaş-yavaş ana dili ilə rəqabət edən yox, onu tamamlayan bir sistemə çevrilir.