Question tags: isn't it, don't you, aren't I necə qurulur

Bu, kursun 36-cı dərsidir. Əvvəlki dərsdə phrasal fellər mövzusunu keçdik: give up, look after, turn it off kimi birləşmələrin necə qurulduğunu və necə yadda qaldığını öyrəndik. Dərsin sonunda söz vermişdik ki, danışığın başqa bir "canlı" vasitəsinə keçəcəyik, cümlənin sonuna əlavə olunan kiçik suallara: It's cold today, isn't it? və You've found out, haven't you? Bu dərs məhz onlar haqqındadır.

Bu kiçik suallara question tags (bəzən tag questions) deyilir. Azərbaycan dilində onların yerini bir neçə universal söz tutur: "elə deyil?", "deyil mi?", "hə?". Biz hər cümləyə eyni sonluğu qoşuruq: "Bu gün soyuqdur, elə deyil?", "Sən Bakıda yaşayırsan, elə deyil?", "Dünən gəlmişdin, elə deyil?". İngiliscədə isə sonluq hər dəfə cümləyə uyğun qurulur: isn't it?, don't you?, didn't you?. Bunu bacarmaq üçün yeni söz öyrənmək lazım deyil. Lazım olan tək şey keçdiyimiz köməkçi felləri (be, do, have, will, can) tanımaqdır. Ona görə bu dərs eyni zamanda bütün zamanların böyük təkrarıdır.

Question tag nədir və be feli ilə necə qurulur

Question tag cümlənin sonunda, vergüldən sonra gələn iki sözlük sualdır. Onun iki işi var: danışan bildiyini təsdiqlətmək istəyir ("elə deyil?") və ya həqiqətən əmin deyil və yoxlayır ("düz deyirəm?"). Tag həmişə iki hissədən ibarətdir: köməkçi fel + əvəzlik.

• The weather is lovely, isn't it? (Hava gözəldir, elə deyil?)
• You are a student, aren't you? (Sən tələbəsən, deyil mi?)
• Validə is your cousin, isn't she? (Validə sənin xalaqızındır, elə deyil?)
• They were at the wedding, weren't they? (Onlar toyda idilər, elə deyil?)

Əsas qayda bir cümlədir: cümlə təsdiqdirsə, tag inkar olur; cümlə inkardırsa, tag təsdiq olur. Bunu tərəzi kimi təsəvvür et: bir tərəfdə "+" varsa, o biri tərəfə "−" qoyuruq.

Tag necə qurulur? Üç addım: 1) cümlədə köməkçi feli tap (bu hissədə o, be felidir: am, is, are, was, were); 2) onu tag-a köçür və işarəsini dəyiş (is → isn't, isn't → is); 3) mübtədanı əvəzliklə əvəz et. Sonuncu addım vacibdir: tag-da ad və isim təkrarlanmır. Your brother is a doctor, isn't your brother? səhvdir; düzgünü isn't he?. Əvəzlikləri Dərs 2-də keçmişdik: kişi adı → he, qadın adı → she, əşya → it, cəm → they. Xüsusi əvəzetmələr də var: this / that → it (That was a great film, wasn't it?), these / those → they (Those are your gloves, aren't they?).

Bir istisnanı da yadda saxla. I am ilə inkar tag qurmaq istəyəndə amn't I demək lazım gəlir, amma Dərs 1-də dediyimiz kimi, amn't sözü yoxdur. Onun yerinə aren't I işlənir: I'm right, aren't I? (Haqlıyam, elə deyil?). İnkar cümlədə isə hər şey adidir: I'm not late, am I?

Bəs bu tag-ları kim və nə vaxt işlədir? Hər yerdə: mağazada (This is the last one, isn't it?), iş yerində (The meeting is at three, isn't it?), xüsusən də kiçik söhbətdə. İngilislər hava haqqında danışmağı sevir və Lovely day, isn't it? söhbət başlamağın ən klassik yoludur. Tag-ın dostu qarşı tərəfə "danış, sənin də fikrin maraqlıdır" deməkdir. Bu cür ifadələri ingiliscə kiçik söhbət (small talk) məqaləsində daha geniş görə bilərsən.

Gizli köməkçi: do, does, did

Bəs cümlədə köməkçi fel görünmürsə? You live in Gəncə cümləsində be yoxdur, will yoxdur, yalnız əsas fel var. Belə hallarda Dərs 3-ün "gizli köməkçisi" ortaya çıxır. Xatırla: Present Simple-ın inkarı və sualı do / does ilə qurulur (I don't live, Do you live?). Tag da sualdır, ona görə o da həmin köməkçini götürür:

• You live in Gəncə, don't you? (Gəncədə yaşayırsan, elə deyil?)
• Your father teaches chemistry, doesn't he? (Atan kimya dərsi deyir, deyil mi?)
• The shop opens at nine, doesn't it? (Dükan saat doqquzda açılır, elə deyil?)
• They don't eat meat, do they? (Onlar ət yemirlər, elə deyil?)

Seçim Dərs 3-dəki kimidir: I, you, we, they → do / don't; he, she, it → does / doesn't. İpucu: əsas feldə -s görürsənsə (teaches, opens, works), tag-da doesn't olacaq. -s sonluğu sanki tag-a "köçür": She works → doesn't she?

Past Simple-da (Dərs 12) eyni məntiq işləyir, sadəcə köməkçi did olur. Fel qaydalı və ya qaydasız olmasından asılı olmayaraq, tag-da həmişə did / didn't gəlir:

• You called the plumber, didn't you? (Santexnikə zəng etdin, elə deyil?)
• She went to Beyləqan by bus, didn't she? (Beyləqana avtobusla getdi, deyil mi?)
• We didn't pay for the parking, did we? (Parkinqə pul ödəmədik, elə deyil?)
• The children broke the vase, didn't they? (Vazanı uşaqlar sındırdı, elə deyil?)

Diqqət et: tag-da əsas fel heç vaxt təkrarlanmır. You called, called you? və ya She went, wentn't she? mümkün deyil. Əsas fel cümlədə qalır, tag-a yalnız köməkçi keçir. Bir də: be feli ilə do felini qarışdırma. She was tired cümləsində köməkçi was-dır (wasn't she?), She went home cümləsində isə köməkçi gizlidir və did-dir (didn't she?). She went home, wasn't she? azərbaycanlıların tez-tez etdiyi səhvdir.

Əsas fel kimi işlənən have (sahib olmaq) haqqında qısa qeyd. Dərs 11-də have got və have formalarını keçmişdik. Have got ilə tag have ilə qurulur: You've got a car, haven't you? Sadə have isə adi fel kimi davranır və do ilə tag alır: You have a car, don't you? İkisi də düzgündür, sadəcə cümlədə hansı formanı işlətmisənsə, tag ona uyğun olmalıdır.

Digər köməkçilər: have, will, can və inkar sözləri

Kursda keçdiyimiz hər zamanın öz köməkçisi var və tag həmin köməkçini götürür. Bu hissə əslində böyük təkrardır: hər nümunədə zamanı və onun köməkçisini tanı.

• Present Continuous (Dərs 4): You're working tomorrow, aren't you? (Sabah işləyirsən, elə deyil?)
• Past Continuous (Dərs 13): It was snowing when you left, wasn't it? (Çıxanda qar yağırdı, deyil mi?)
• Present Perfect (Dərs 21): You've met my wife, haven't you? (Həyat yoldaşımla tanış olmusan, elə deyil?)
• Past Perfect (Dərs 24): The film had started, hadn't it? (Film artıq başlamışdı, elə deyil?)
• Will (Dərs 18): You'll help me, won't you? (Mənə kömək edəcəksən, elə deyil?)
• Going to (Dərs 17): They're going to sell the house, aren't they? (Evi satacaqlar, deyil mi?)
• Can / could (Dərs 15): She can swim, can't she? · You couldn't sleep, could you?
• Should / would (Dərs 26): We should leave now, shouldn't we? · You'd like some tea, wouldn't you?
• Passive (Dərs 31): The bridge was built in the 1980s, wasn't it?

Qısaldılmış formalara diqqətlə bax, çünki onlar köməkçini "gizlədir". 's həm is, həm has ola bilər (Dərs 2): She's tired → isn't she?, amma She's finished → hasn't she? (finished üçüncü formadır, deməli has). 'd həm had, həm would ola bilər: You'd seen it → hadn't you?, You'd help → wouldn't you?. will not-ın qısa forması xüsusidir: won't.

There is / there are (Dərs 6) cümlələrində tag-da there qalır, it və ya they olmur: There's a pharmacy nearby, isn't there? · There were a lot of people, weren't there? · There aren't any tickets left, are there?

İndi bu hissənin ən incə məqamı. Bəzi cümlələrdə not yoxdur, amma məna inkardır. Bunu never (heç vaxt), nobody / no one (heç kim), nothing (heç nə), hardly (çətinliklə, demək olar ki, yox), rarely, seldom (nadir hallarda) sözləri edir. İngilis üçün belə cümlə inkardır, ona görə tag təsdiq olur:

• He never remembers my birthday, does he? (Heç vaxt ad günümü yadda saxlamır, elə deyil?)
• Nothing happened, did it? (Heç nə olmadı, deyil mi?)
• Nobody was hurt, were they? (Heç kim xəsarət almadı, elə deyil?)
• You can hardly hear the music, can you? (Musiqini demək olar ki, eşitmək olmur, elə deyil?)

Burada Azərbaycan dili bizi aldada bilər. Biz "heç kim gəlmədi" deyirik, yəni "heç kim" sözünün yanında felin özü də inkar olur. İngiliscədə isə bir cümlədə bir inkar kifayətdir: Nobody came. Fel təsdiq formasında görünsə də, cümlə inkardır və tag təsdiq olmalıdır: Nobody came, did they? Bir də əvəzliyə diqqət et: nothing, everything tag-da it, nobody, somebody, everybody isə they olur (tək fel ilə işlənsə belə): Everybody was there, weren't they?

Xüsusi hallar, intonasiya və tag-a cavab

Bir neçə cümlə növündə tag qaydadan kənara çıxır. Onları ayrıca əzbərləmək lazımdır, çünki onlar danışıqda çox işlənir.

1. Let's ilə təklif həmişə shall we? alır: Let's sit by the window, shall we? (Pəncərənin yanında oturaq, olarmı?). Bu tag təklifi yumşaldır və qarşı tərəfin razılığını soruşur.

2. Əmr cümləsi (Do it! Close it!) özü kobud səslənə bilər. Sonuna will you? və ya daha nəzakətli would you? / could you? qoyanda xahişə çevrilir: Pass me the salt, will you? (Duzu ötür, olarmı?) · Wait here a moment, would you? İnkar əmrdən sonra yalnız will you? işlənir: Don't tell anyone, will you? (Heç kimə demə, olarmı?).

3. I think / I don't think ilə başlayan cümlədə tag ikinci hissəyə qurulur, çünki söhbət əslində ondan gedir: I think it's going to rain, isn't it? · I don't think he's coming, is he? (İkinci nümunədə "don't" inkarı bütün cümləyə aiddir, ona görə tag təsdiqdir.)

İndi tag-ın musiqisinə keçək. Eyni tag iki fərqli intonasiya ilə deyilə bilər və məna dəyişir:

Gündəlik həyatda tag-ların çoxu enən intonasiya ilə deyilir: biz sadəcə söhbəti canlandırırıq. Qalxan intonasiya isə məlumatı yoxlamaq lazım olanda işlənir: qatarın saatı, görüşün yeri, kiminsə adı. Danışarkən bunu səsinlə göstərmək çətin gəlirsə, ingilis dili tələffüzünü necə düzəltmək məqaləsindəki kölgə üsulunu (shadowing) bu cümlələrlə məşq et.

Və ən çətin hissə: tag-a necə cavab vermək? Azərbaycan dilində biz sualın formasına cavab veririk. "Ac deyilsən, elə deyil?" sualına "Hə, ac deyiləm" deyirik, yəni "hə, düz deyirsən, ac deyiləm". İngiliscədə isə cavab fakta verilir. Yes həmişə təsdiq felə, No inkar felə bağlıdır:

• You aren't hungry, are you? → No, I'm not. (Ac deyiləm.) · Yes, I am. (Acam.)
• You don't smoke, do you? → No, I don't. (Çəkmirəm.) · Yes, I do. (Çəkirəm.)
• She's married, isn't she? → Yes, she is. (Evlidir.) · No, she isn't. (Evli deyil.)

Yes, I'm not və No, I do kimi cavablar ingilis üçün ziddiyyətlidir: biri "hə" deyir, digəri "yox". Qayda sadədir: əvvəlcə fikirləş, fakt nədir; sonra fakt təsdiqdirsə Yes, inkardırsa No de və qısa cavabda (Dərs 1 və Dərs 3-dəki kimi) eyni köməkçini işlət. Qısa cavabdan sonra bir cümlə əlavə etmək də təbiidir: No, I'm not. I had a big lunch.

Canlı dialoq: Qobustanda ekskursiya

Tərlan Qobustan Milli Parkında ekskursiya aparır. Bu gün onun qrupunda Şotlandiyadan gələn müəllim Ewan var. Ewan çox maraqlanır, sual verməyi sevir və Tərlan ona hər şeyi göstərməyə çalışır. Dialoqda hər tag-ı tap və hansı köməkçinin seçildiyini izah et.

• Ewan: These drawings on the rocks are really old, aren't they? (Qayalardakı bu rəsmlər həqiqətən qədimdir, elə deyil?)
• Tərlan: Yes, they are. Some of them are more than ten thousand years old. You've read about Qobustan before, haven't you? (Bəli. Bəziləri on min ildən də qədimdir. Siz Qobustan haqqında əvvəlcədən oxumusunuz, elə deyil?)
• Ewan: A little. I saw a documentary last year. People danced here in circles, didn't they? I remember a picture of dancers. (Bir az. Keçən il sənədli film görmüşdüm. Burada insanlar dairəvi rəqs edirdilər, deyil mi? Rəqqasların şəklini xatırlayıram.)
• Tərlan: That's right. Our next stop is the Gaval Stone. You know it, don't you? It sounds like a drum when you hit it. (Doğrudur. Növbəti dayanacağımız Qavaldaşdır. Onu tanıyırsınız, elə deyil? Vuranda nağara kimi səs verir.)
• Ewan: Yes! I'd love to try it. Tourists can touch it, can't they? (Bəli! Sınamaq istərdim. Turistlər ona toxuna bilər, elə deyil?)
• Tərlan: Only with a small stone, gently. Nobody hits it with a hammer, do they? (Yalnız kiçik daşla, yavaşca. Heç kim ona çəkiclə vurmur, elə deyil?)
• Ewan: (gülür) Of course not. These paths are slippery, aren't they? I should wear better shoes next time, shouldn't I? And there's a café near the museum, isn't there? (Əlbəttə yox. Bu cığırlar sürüşkəndir, elə deyil? Gələn dəfə daha yaxşı ayaqqabı geyinməliyəm, deyil mi? Bir də muzeyin yanında kafe var, elə deyil?)
• Tərlan: Yes, there is. We'll stop there for tea. You don't get many tourists in Scotland in November, do you? (Bəli, var. Çay üçün orada dayanacağıq. Noyabrda Şotlandiyada çox turist olmur, elə deyil?)
• Ewan: No, we don't. Summer is the busy season. But the light here is beautiful today, isn't it? (Yox, olmur. Qızğın mövsüm yaydır. Amma bu gün burada işıq çox gözəldir, elə deyil?)
• Ewan: It's perfect for photos. After this we'll see the mud volcanoes, won't we? (Şəkil üçün idealdır. Bundan sonra palçıq vulkanlarına baxacağıq, elə deyil?)
• Tərlan: Yes, we will. Let's take a group photo first, shall we? And don't drop your camera in the mud, will you? (Bəli. Əvvəlcə qrup şəkli çəkək, olarmı? Bir də fotoaparatınızı palçığa salmayın, yaxşı?)
• Ewan: I'll try! I'm not the first tourist who's said that, am I? (Çalışaram! Bunu deyən ilk turist mən deyiləm, elə deyil?)
• Tərlan: No, you aren't. But you're the first one who's asked so many questions! (Yox, deyilsiniz. Amma bu qədər sual verən birincisiniz!)

Dialoqu təhlil edək. Be feli: are old, aren't they? (these drawings → they), paths are slippery, aren't they?, the light is, isn't it?, I'm not, am I? Gizli köməkçi: danced, didn't they? (Past Simple), You know it, don't you? (Present Simple), You don't get, do you? (inkar cümlə, təsdiq tag). Digər köməkçilər: You've read, haven't you? (Present Perfect), can touch, can't they?, should wear, shouldn't I?, we'll see, won't we?, there's a café, isn't there?. İnkar sözü: Nobody hits it, do they? (nobody → they, tag təsdiq). Xüsusi hallar: Let's take, shall we? və don't drop, will you?. Cavablar fakta görə verilib: Yes, they are, Yes, there is, No, we don't, No, you aren't. Diqqət et ki, Tərlan və Ewan tag-ları əsasən razılıq üçün işlədir: söhbət bu kiçik suallar sayəsində axıcı və mehriban səslənir. Dialoqda keçən dərsin who's said və who's asked (relative clause, Dərs 34) quruluşları da var.

Azərbaycanlıların question tags ilə ən çox etdiyi 6 səhv

Bu səhvlərin əksəriyyəti "elə deyil?" sözünün universallığından və Azərbaycan dilində cavabın sualın formasına verilməsindən qaynaqlanır:

Birinci səhv ən geniş yayılanıdır. Danışıqda isn't it? hər cümləyə yapışdırılır, çünki "elə deyil?" kimi səslənir. Hindistan ingiliscəsində belə universal tag həqiqətən var, amma standart ingilis dilində bu, səhv sayılır və imtahanda bal itirir. Üçüncü səhvin kökü be və do fellərinin qarışdırılmasıdır: went əsas feldir, onun köməkçisi gizli did-dir. Dördüncü səhv "heç vaxt cavab vermir" ifadəsindəki ikiqat inkardan gəlir; ingiliscədə never artıq inkardır. Altıncı səhv danışıqda ən çox anlaşılmazlıq yaradır: ingilis dilli həmsöhbət "Yes, I don't" eşidəndə ət yeyib-yemədiyini başa düşmür. Bu və digər tipik çətinlikləri azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər məqaləsində toplu şəkildə görə bilərsən.

Tag-lar yazıda asandır, amma danışıqda bir saniyədə qurulmalıdır: köməkçini tapmaq, işarəni dəyişmək, əvəzliyi seçmək. Bu sürət yalnız canlı məşqlə gəlir. Əgər bunu müəllimlə işləmək istəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap və dərsin bir hissəsini tag-larla sürətli sual-cavab oyununa ayır.

Ev tapşırığı: yeni iş yoldaşı ilə söhbət

Təsəvvür et ki, iş yerində (və ya kursda) yeni bir həmkarın var. Onun haqqında bəzi şeyləri eşitmisən və indi onları tag-larla yoxlayırsan. Aşağıdakı nümunələrə baxıb 8 cümlə yaz. Hər cümlədə başqa köməkçi işlət:

1. be (Present): You're the new designer, aren't you?
2. do (Present Simple): You live near the metro, don't you?
3. did (Past Simple): You studied in Turkey, didn't you?
4. have (Present Perfect): You haven't been to our canteen yet, have you?
5. will: You'll join us for lunch, won't you?
6. can: You can speak Russian, can't you?
7. never: You never drink coffee after five, do you?
8. Let's: Let's go to the canteen together, shall we?

Sonra hər suala özün həmkarın yerinə həm "Yes", həm "No" cavabı yaz: Yes, I am. / No, I'm not. I'm the new accountant. Yazdıqlarını yoxla: təsdiq cümləyə inkar tag qoşulubmu (və əksinə); tag-da isim yox, əvəzlik varmı; cavab fakta görə verilibmi. Ən sonda cümlələri ucadan oxu: əvvəlcə enən intonasiya ilə (razılıq), sonra qalxan intonasiya ilə (əsl sual). Fərqi eşitmək üçün telefonda özünü səsə yaz.

Yekun test

Bütün dərsi birlikdə yoxlayaq. 12 sualdan ən azı 9-una düzgün cavab versən, dərs keçilmiş sayılır. Səhv etsən, narahat olma: hər cavabın altında izah var, "Yenidən et" düyməsi ilə testi təkrar edə bilərsən.

Növbəti addım

Bu dərsdə question tag-ın iki hissədən (köməkçi fel + əvəzlik) qurulduğunu, təsdiq cümləyə inkar, inkar cümləyə təsdiq tag qoşulduğunu öyrəndin; be feli ilə (isn't it, aren't I), gizli köməkçi ilə (don't you, doesn't she, didn't they) və digər köməkçilərlə (haven't you, won't it, can't she, isn't there) tag qurmağı məşq etdin; never və nobody kimi sözlərin cümləni inkar etdiyini, Let's... shall we? və ..., will you? hallarını gördün. Ən əsası, tag-a fakta görə cavab verməyi öyrəndin: No, I'm not; Yes, I do.

Bununla kursun B1–B2 hissəsi başa çatır. Növbəti dərsdən C1–C2 səviyyəsinə keçirik və ilk mövzu Mixed Conditionals olacaq. Dərs 29-da (Second Conditional) və Dərs 30-da (Third Conditional) şərt cümlələrini ayrı-ayrılıqda keçmişdik. İndi onları qarışdıracağıq: keçmişdəki bir qərarın bu günə təsiri. Məsələn: If I had taken that job, I would live in London now (O işi qəbul etsəydim, indi Londonda yaşayardım). Hazırlıq üçün Third Conditional dərsini bir daha nəzərdən keçir.

Question tags haqqında əlavə nümunələr görmək istəsən, Cambridge Dictionary-nin question tags haqqında qrammatika səhifəsi yaxşı mənbədir.

Tez-tez verilən suallar