Azərbaycanlı öyrənənlərin ingilis dilində eyni tələffüz səhvlərini təkrar etməsi təsadüf deyil. İngilis dilini fərqli ana dillərində danışanlar fərqli səhvlər edir: yaponlar r və l səslərini qarışdırır, almanlar w səsini v kimi deyir, ispanlar sözün əvvəlinə e əlavə edir. Azərbaycanlıların da öz xarakterik səhvləri var və onların hamısı ana dilinin səs sistemindən gəlir. Səhvin mənbəyini bilən adam onu düzəltməyin yolunu da tapır.
Bu yazıda Azərbaycanlıların ingilis dilində ən çox etdiyi tələffüz səhvlərini qruplar üzrə təhlil edirik: samitlər, saitlər, vurğu və ritm, oxuma səhvləri. Hər səhv üçün səbəbi, nümunəni və düzəliş üsulunu veririk. Sonda altı həftəlik məşq planı və öz səhvlərini müəyyən etmək üçün sadə yoxlama üsulu var. Mövzuya ümumi baxış üçün əvvəlcə ingilis dili tələffüzünü necə düzəltmək olar yazısını oxumaq faydalıdır, bu yazı isə həmin yazının konkret səhvlərə həsr olunmuş davamıdır.
Azərbaycanlılar niyə eyni tələffüz səhvlərini edir?
Ana dilimizin səs sistemi uşaqlıqda qurulur və qulaq ilk illərdə hansı səsləri ayırmağı öyrənirsə, sonra yalnız onları ayırır. Azərbaycan dilində olmayan səs qarşımıza çıxanda beyin onu ən yaxın tanış səslə əvəz edir. Bu avtomatik baş verir və adam özü fərqi hiss etmir. Th səsi s və ya z ilə, w səsi v ilə, uzun sait qısa saitlə əvəz olunur. Nəticədə öyrənən düzgün dediyini düşünür, dinləyən isə başqa söz eşidir.
İkinci səbəb oxuma vərdişidir. Azərbaycan dilinin yazısı fonetikdir: hərf və səs böyük ölçüdə üst-üstə düşür. Orta məktəbdən gələn qayda belədir: necə yazılıbsa, elə oxunur. İngilis dilində isə bu qayda işləmir. Knife sözündə k hərfi var, amma səs yoxdur. Worked sözündə e hərfi var, amma ayrıca hecə yoxdur. Yazılışa güvənən adam hər dəfə səhv edir.
Üçüncü səbəb vurğunun fərqli qurulmasıdır. Azərbaycan dilində vurğu adətən sözün sonuna düşür, ingilis dilində isə yeri hər sözdə fərqlidir və çox vaxt əvvələ və ya ortaya düşür. Sonuncu səbəb isə geri bildirimin olmamasıdır. Çox adam illərlə eyni səhvi edir, çünki heç kim onu düzəltmir: ətrafdakılar anlayır və fikir verməyə ehtiyac görmür. Yaxşı xəbər budur ki, bu səhvlər sistemlidir və sistemli səhv sistemli məşqlə düzəlir.
Samit səhvləri: th, w və ng
Birinci və ən məşhur səhv th səslərini s, z, t və ya d ilə əvəz etməkdir. İngilis dilində iki th səsi var. Biri səssizdir, think /θɪŋk/ və three /θriː/ sözlərində. Digəri səslidir, this /ðɪs/ və mother /ˈmʌðə/ sözlərində. Azərbaycan dilində bu səslər yoxdur, ona görə think sözü sink və ya tink kimi, this sözü zis və ya dis kimi çıxır. Problem təkcə gözəllik məsələsi deyil: think, sink və tink ayrı sözlərdir və ya mənasızdır, dinləyən nəyi nəzərdə tutduğunu kontekstdən tapmalı olur.
Düzgün çıxarmaq üçün dilin ucunu üst və alt dişlərin arasına yüngül qoy və havanı dil ilə dişlər arasından burax. Səssiz /θ/ üçün səs tellərini işlətmə, yalnız hava çıxır. Səsli /ð/ üçün eyni vəziyyətdə səs tellərini işə sal, boğazda titrəyiş hiss etməlisən. Ən asan yoxlama üsulu güzgüdür: th deyəndə dilin ucu görünməlidir. Əgər dil görünmürsə, s və ya z deyirsən. Bu səsin dərin təhlili ayrıca yazının mövzusudur və biz onu növbəti yazıda ətraflı göstərəcəyik.
İkinci səhv w və v səslərinin qarışdırılmasıdır. Azərbaycan dilində w yoxdur, v isə var və dodaqlar yuxarı dişlərə toxunaraq deyilir. İngilis dilində /w/ səsi isə yalnız dodaqlarla yaranır: dodaqlar yumrulanır, dişlər dodağa toxunmur. Nəticədə west vest kimi, wine vine kimi, we ve kimi çıxır. Bəzən əks səhv də olur: very sözü wery kimi deyilir, çünki öyrənən düzgün olmaq üçün hər v-ni w ilə əvəz etməyə başlayır. Fərqi tutmaq üçün cütlük sözləri məşq et: west və vest, wine və vine, worse və verse. Güzgüdə /w/ deyəndə üst dişlər dodağa toxunmamalıdır.
Üçüncü səhv sözün sonundakı ng birləşməsidir. Sing, long, morning kimi sözlərdə ng bir səsdir, /ŋ/, burun vasitəsilə çıxan arxa dil səsi. Azərbaycanlılar çox vaxt n və g-ni ayrı-ayrı səslər kimi deyir: sin-q, lon-q. Nəticədə sözün sonunda əlavə sərt g səsi əmələ gəlir. Düzgün yol: dilin arxasını yumşaq damağa toxundur və səsi burundan burax, g səsinə keçmə. Sözü uzadaraq məşq et: siiiing, looong, morniiing. Sonra isə -ing sonluğunu hər feldə təkrar et: going, doing, working.
Dördüncü samit səhvi r səsidir. Azərbaycan dilində r dilin ucunun titrəməsi ilə yaranır, ingilis dilində isə dil heç yerə toxunmur: dil geri çəkilir və yuxarı damağa yaxınlaşır, amma toxunmur. Titrəyən r ingilisdilli üçün aksent kimi eşidilir, amma anlaşılmazlıq yaratmır. Ona görə bu səhvi birinci növbədə düzəltmək lazım deyil. Əvvəlcə th, w və vurğu kimi anlaşılmazlıq yaradan səhvlərə vaxt ayır, r-i isə sonra cilalamaq olar.
Sait səhvləri: uzunluq, æ və schwa
Saitlər samitlərdən daha çətin düzəlir, çünki sait səslər arasındakı fərq incədir və qulaq onu çətin tutur. Birinci səhv uzun və qısa saitlərin eyni deyilməsidir. Azərbaycan dilində saitin uzunluğu mənanı dəyişmir, ingilis dilində isə dəyişir. Ship /ʃɪp/ gəmi deməkdir, sheep /ʃiːp/ qoyun. Live /lɪv/ yaşamaq deməkdir, leave /liːv/ tərk etmək. Full /fʊl/ dolu deməkdir, fool /fuːl/ axmaq. Bu cütlərdə səhv dinləyicini tamamilə yanlış istiqamətə yönəldir.
Düzgün yol sait uzunluğunu şişirtmək üçün sözləri cütlərlə məşq etməkdir. Uzun saiti açıq şəkildə uzat, qısa saiti isə qısa və gərgin de. Əvvəlcə abartı ilə məşq et: sheep sözündə saiti iki dəfə uzun de, ship sözündə isə çox qısa. Sonra tədricən təbii səviyyəyə qayıt. Qulaq da bu məşqlə dəyişir: bir neçə həftədən sonra eşitdiyin sözlərdə fərqi özün ayırmağa başlayacaqsan. Simvolları oxumaq üçün fonetik əlifba IPA yazısındakı uzun və qısa sait cütləri kartı da faydalıdır.
İkinci sait səhvi æ və e səslərinin qarışmasıdır. Bad /bæd/ və bed /bed/, man /mæn/ və men /men/, pat /pæt/ və pet /pet/. Azərbaycan dilində ə səsi var və /æ/ ona yaxındır, lakin Azərbaycanlılar çox vaxt /æ/ səsini həddindən çox e kimi və ya a kimi deyirlər. /æ/ üçün ağız geniş açılır, çənə aşağı düşür, dil önə doğru qalxır. /e/ üçün isə ağız yarı açıq qalır. Güzgüdə bad deyəndə ağzın bed deyəndəkindən daha açıq görünməlidir.
Üçüncü sait səhvi schwa-nın işlənməməsidir. Azərbaycan dilində hər hecədəki sait aydın və tam deyilir, ingilis dilində isə vurğusuz hecələrdə sait zəifləyir və schwa /ə/ səsinə çevrilir. About /əˈbaʊt/ sözündə birinci hecə, teacher /ˈtiːtʃə/ sözündə ikinci hecə, family /ˈfæməli/ sözündə ikinci hecə zəif deyilir. Hər saiti tam deyən öyrənənin nitqi ingilisdilli üçün ağır və qeyri-təbii görünür. Schwa-nın ritmdəki rolu ayrıca vacib mövzudur və IPA yazısında geniş izah olunub.
Vurğu və ritm səhvləri
Vurğu səhvi tələffüz səhvləri arasında anlaşılmazlığa ən çox səbəb olanıdır. Azərbaycan dilində vurğu adətən sonuncu hecəyə düşür. Bu vərdişi ingilis dilinə köçürən öyrənən teacher sözünü ti-ÇER, doctor sözünü dok-TOR, important sözünü im-por-TANT kimi deyir. İngilis dilində isə teacher /ˈtiːtʃə/, doctor /ˈdɒktə/ sözlərinin vurğusu birinci hecədədir, important /ɪmˈpɔːtnt/ sözündə isə ikinci hecədədir. Vurğu yeri səhv olanda söz tanınmaz hala düşür, çünki ingilisdilli dinləyici söz tanımada əsasən vurğulu hecəyə güvənir.
Bir sıra ingilis sözlərində vurğu yeri sözün hansı nitq hissəsi olduğunu da göstərir. Record sözü isim olanda /ˈrekɔːd/ deyilir, vurğu birinci hecədədir. Fel olanda isə /rɪˈkɔːd/ deyilir, vurğu ikinci hecədədir. Eyni qayda present, produce, import, increase kimi sözlərə də aiddir. Vurğunu səhv qoyan adam sözün nitq hissəsini də səhv göstərmiş olur. Ona görə hər yeni çoxhecalı sözün vurğusuna lüğətdə baxmaq vərdiş olmalıdır.
İkinci səhv sözün əvvəlindəki samit klasterlərinin pozulmasıdır. Azərbaycan dilinə daxil olan sözlərdə s ilə başlayan klasterin önünə sait əlavə etmək geniş yayılıb: stansiya yerinə istansiya, stəkan yerinə istəkan. Bu vərdiş ingilis dilinə də keçir: school sözü ıskul, student sözü ıstudent, speak sözü ıspik kimi deyilir. Düzgün tələffüzdə əvvəlində sait olmadan s və sonrakı samit birlikdə deyilir: /skuːl/, /ˈstjuːdnt/, /spiːk/. Məşq üçün sözü əvvəlcə yalnız s səsi ilə uzat, sonra dərhal samitə keç: sssschool.
Üçüncü səhv ritmin düz qurulmasıdır. İngilis dilində ritm vurğulu hecələr üzərində qurulur: vurğulu hecələr güclü, uzun və yüksək, vurğusuz hecələr isə zəif və qısa deyilir. Azərbaycan dilində isə hecələr daha bərabər uzunluqda deyilir. Bu fərqi cümlədə dinləmək olar. İngilisdilli «I want to go to the store» cümləsini «I WANT to GO to the STORE» kimi deyir, yəni üç vurğu və aralıdakı sözlər sürətlə keçir. Öyrənən isə hər sözü eyni gücdə söylədiyi üçün cümlə ritmsiz və yavaş çıxır. Bu mövzunu ingilis dili speaking yazısındakı danışıq axını məşqləri ilə birlikdə işləmək daha səmərəlidir.
Oxuma səhvləri: yazı səsi aldadır
Bu qrup səhvlər tələffüz problemindən çox oxuma vərdişi problemidir. Azərbaycan dilində hər yazılan hərf səslənir və bu qayda ingilis dilinə də köçürülür. İngilis dilində isə səssiz hərflər çoxdur: knife /naɪf/ sözündə k səssizdir, write /raɪt/ sözündə w, listen /ˈlɪsn/ sözündə t, hour /ˈaʊə/ sözündə h, island /ˈaɪlənd/ sözündə s, castle /ˈkɑːsl/ sözündə t. Hər belə söz üçün lüğətə baxmaq yeganə etibarlı yoldur, çünki qaydalar çoxdur, istisnalar isə daha çoxdur.
İkinci geniş yayılmış səhv -ed sonluğunun hər dəfə ayrıca hecə kimi deyilməsidir. Keçmiş zamanda -ed sonluğu üç cür səslənir. Səssiz samitdən sonra /t/ olur: worked /wɜːkt/, stopped /stɒpt/, watched /wɒtʃt/. Səsli samitdən və saitdən sonra /d/ olur: played /pleɪd/, opened /ˈəʊpənd/, called /kɔːld/. Yalnız t və d samitlərindən sonra ayrıca hecə yaranır, /ɪd/: wanted /ˈwɒntɪd/, needed /ˈniːdɪd/. Azərbaycanlılar isə çox vaxt hər dəfə worked sözünü wor-ked, played sözünü ple-yed deyir. Bu səhv eşidiləndə sözün keçmiş zaman olduğu hiss edilsə də, nitq yamaq kimi görünür.
Üçüncü səhv eyni hərf birləşməsinin həmişə eyni oxunacağını güman etməkdir. Ough birləşməsi through /θruː/, though /ðəʊ/, tough /tʌf/, cough /kɒf/, thought /θɔːt/, bought /bɔːt/ sözlərində altı müxtəlif səs verir. Bu istisnaları qaydaya salmaq olmur, yalnız yaddaşa köçürmək olar. Burada ən məhsuldar üsul sözü yazılışı ilə yox, səsi ilə yadda saxlamaqdır. Hər yeni söz kartına transkripsiyanı və audionu əlavə etmək bu problemi dərhal azaldır. Sistemli söz təkrarı üçün ingilis dili lüğəti yazısındakı kart metoduna tələffüz sütunu əlavə et.
Dördüncü səhv sözün sonundakı samitlərin yuvarlaq düşməsi və ya əlavə sait qoşulmasıdır. Bəzi öyrənənlər sözün sonundakı s və t səslərini tamamilə buraxır. İngilis dilində sonluq samitləri qrammatik məna daşıyır: books çoxluq, worked keçmiş zaman, walks üçüncü şəxs. Onları atan adam qrammatik səhv də etmiş olur, yəni tələffüz səhvi birbaşa qrammatik səhvə çevrilir.
Kartlarda 12 əsas səhv
Aşağıdakı dörd kart yuxarıda təhlil etdiyimiz səhvləri bir yerə toplayır. Hər sətirdə səhv, düzgün variant və qısa qayda var. Əvvəlcə bütün kartları oxu, sonra özün üçün çətin olanları qeyd et. Hamısını birdən düzəltməyə çalışma: ən çox təkrarladığın iki və ya üç səhvi seç və onlardan başla.
Bu 12 sətir Azərbaycanlı öyrənənlərin tələffüzündəki səhvlərin böyük hissəsini əhatə edir. Əksəriyyətində iki ortaq cəhət var: səhv ana dilinin səs vərdişindən gəlir və sözün mənasını qismən dəyişir. Bu iki əlamət səhvin hansı sıra ilə düzəldiləcəyini də göstərir: əvvəlcə mənanı dəyişən səhvlər, sonra yalnız aksentə təsir edənlər.
Öz səhvlərini necə müəyyən etmək olar?
Ən böyük problem öz səhvini özün eşitməməkdir. Adam deyiləni yox, niyyət etdiyini eşidir. Ona görə səhvi tapmağın ən etibarlı yolu xarici yoxlamadır. Üç sadə üsul var və onları birlikdə işlətmək olar.
Birinci üsul səs yazısıdır. Telefonda bir dəqiqəlik mətni ucadan oxu və yaz. Sonra eyni mətnin ana dilli oxuyuşunu dinlə, məsələn lüğət saytından və ya audio kitabdan. İki yazını növbə ilə dinləyəndə fərq aydın görünür: hansı sözdə vurğu fərqlənir, hansı səs əvəz olunub. Birinci dəfə öz səsinə qulaq asmaq narahatlıq yarada bilər, amma bu məşq ən sürətli nəticə verən metoddur.
İkinci üsul cütlük sözləri testidir. Ship və sheep, west və vest, bad və bed, think və sink kimi cüt sözləri ardıcıl yüksək səslə de və özünü yaz. Sonra dostundan və ya müəllimdən hansı sözü dediyini soruş. Əgər dinləyən hər iki sözü eyni eşidirsə, həmin səs cütlüyü səndə hələ ayrılmayıb. Bu test səhvin hansı cütlükdə olduğunu dəqiq göstərir.
Üçüncü üsul müəllimdən geri bildirimdir. Təcrübəli müəllim bir dərs ərzində iki-üç əsas səhvini müəyyən edir və hər biri üçün konkret məşq verir. Özün tapa bilmədiyin səhvləri ancaq kənar qulaq tutur. Əgər tələffüz üzrə fərdi iş axtarırsansa, ingilis dili repetitorları tap səhifəsində danışıq və tələffüz üzrə müəllimləri müqayisə edə bilərsən. Qrup formatında işləmək istəyənlər üçün isə ingilis dili kursları içində tələffüz hissəsi olan proqramlar var və hər dərs Zoom-da yazıldığı üçün özünü sonra dinləmək mümkündür.
6 həftəlik tələffüz düzəliş planı
Aşağıdakı plan gündə 15 dəqiqəlik işə əsaslanır. Hər həftənin bir hədəfi var və əvvəlki həftələrin vərdişləri davam edir. Plan A2 səviyyəsindən yuxarı olanlar üçün nəzərdə tutulub. Hər həftənin sonunda özünü yaz və əvvəlki həftənin yazısı ilə müqayisə et. Hiss etmədiyin irəliləyiş yazıda görünəcək.
Planın sonunda tələffüz mükəmməl olmayacaq, amma ən anlaşılmaz səhvlər nəzarət altında olacaq. Aksent qalacaq və bunda qəbahət yoxdur: məqsəd ana dilli kimi danışmaq yox, aydın və rahat anlaşılan danışmaqdır. Dinləmə qabiliyyətini də eyni vaxtda inkişaf etdirmək istəyənlər üçün ingilis dili listening yazısındakı gündəlik dinləmə planı bu planla birlikdə aparıla bilər.
Ən çox verilən yanlış düşüncələr
Birinci yanlış düşüncə budur: aksenti tam silmək lazımdır. Əslində hədəf aksentsiz danışmaq yox, anlaşılan danışmaqdır. Dünyada ingilis dilində danışanların böyük əksəriyyəti ana dilli deyil və hər birinin öz aksenti var. IELTS və TOEFL speaking bölməsində də qiymətləndirmə aksentə yox, aydınlığa əsaslanır. Aksent qalıb, amma hər söz aydın səslənirsə, yüksək bal almaq mümkündür.
İkinci yanlış düşüncə budur: tələffüzü uşaq yaşında öyrənmək lazımdır, böyüklər üçün gecdir. Tədqiqatlar göstərir ki, yaşlı öyrənənlər aksent baxımından uşaqlardan geri qalsalar da, ayrı-ayrı səsləri və vurğunu məqsədyönlü məşqlə yaxşı inkişaf etdirə bilirlər. Sistemli məşq edən yaşlı öyrənən məşq etməyən gənc öyrənəndən daha yaxşı nəticə göstərir. Yaş maneə deyil, məşqin keyfiyyəti həlledicidir.
Üçüncü yanlış düşüncə budur: çox dinləmək özü-özünə tələffüzü düzəldir. Dinləmək zəruri şərtdir, amma kifayət deyil. Qulaq ana dilinin süzgəcindən keçdiyi üçün fərqi tutmaya bilər, deməli, diqqətli məşq lazımdır: cütlük sözləri, səs yazısı və geri bildirim. Passiv dinləmə ilə yanaşı aktiv təkrar və yoxlama birləşəndə nəticə görünür.
Növbəti addım
Bu yazıdakı səhvlərin əksəriyyəti bir neçə həftəlik düzgün məşqlə nəzarətə alınır. Ən vacib qayda ardıcıllıqdır: hər gün 15 dəqiqə, hər həftə bir hədəf, hər həftənin sonunda yoxlama. Əvvəlcə mənanı dəyişən səhvlərə, yəni th, sait uzunluğu və vurğuya fokuslan, sonra isə aksent cilalamasına keç. Tələffüz yaxşılaşdıqca həm başqalarını başa düşmək, həm də özünü başa salmaq asanlaşır.
Th səsi bu yazıda yalnız qısa təsvir olundu, çünki o ayrıca dərin təhlil tələb edən mövzudur. Dilin vəziyyəti, səsli və səssiz fərq, ən çox işlənən th sözləri, sürətli nitqdə th və məşq cədvəli növbəti yazının mövzusudur. Əgər bu gün başlamaq istəyirsənsə, birinci həftənin diaqnostikasını indi apar: bir dəqiqəlik mətni yaz, dinlə və üç əsas səhvini siyahıya al.