İngilis dilində yeni söz öyrənəndə çoxları eyni problemlə qarşılaşır: söz yazılır bir cür, deyilir başqa cür. Through, though, tough və cough sözlərində eyni ough birləşməsi dörd fərqli səs verir. Azərbaycan dilində hərf və səs böyük ölçüdə üst-üstə düşür, ona görə yazılışa baxıb oxumaq adəti ingilis dilində səhvə aparır. Bu problemin ən etibarlı həlli fonetik əlifbadır, yəni IPA.
IPA ilk baxışda çətin görünür: lüğətdə sözün yanında tanış olmayan simvollar yazılır, məsələn /ˈfəʊnetɪk/. Əslində bu simvollar o qədər də çox deyil və onları bir neçə həftəyə oxumağı öyrənmək olar. Bu yazıda IPA-nın nə olduğunu, ingilis dilinin səslərini necə göstərdiyini, lüğətdəki transkripsiyanı necə oxumağı, hansı simvolların Azərbaycanlılar üçün çətin olduğunu və dörd həftəlik məşq planını bir yerdə veririk. Bu yazı ümumi tələffüz mövzusunun davamıdır, ona görə əvvəlcə ingilis dili tələffüzünü necə düzəltmək olar yazısına baxmaq faydalı olar.
Fonetik əlifba nədir?
Fonetik əlifba, tam adı ilə Beynəlxalq Fonetik Əlifba (International Phonetic Alphabet, qısaca IPA), dünyanın bütün dillərindəki səsləri yazmaq üçün yaradılmış simvollar sistemidir. Onun əsas prinsipi sadədir: bir simvol bir səsi göstərir və bir səs həmişə eyni simvolla yazılır. Adi ingilis orfoqrafiyasında bu belə deyil: eyni hərf müxtəlif səs verir, eyni səs isə müxtəlif hərflərlə yazılır. IPA bu qarışıqlığı aradan qaldırır.
Məsələn, ingilis dilində f səsi f hərfi ilə, ph birləşməsi ilə və gh birləşməsi ilə yazıla bilər: fish, photo, laugh. Bu üç sözün hamısında başlanğıc və ya son səs eynidir və IPA-da /f/ kimi göstərilir. Əksinə, c hərfi cat sözündə /k/, city sözündə /s/ kimi oxunur. Yazılışa baxıb səsi tapmaq mümkün olmadığı yerdə transkripsiya dəqiq cavab verir.
Burada iki anlayışı ayırmaq lazımdır. Transkripsiya mötərizə daxilində yazılır. Maili xətlər arasındakı yazı, məsələn /θɪŋk/, sözün normal səs quruluşunu göstərir və lüğətlərdə məhz bu forma işlənir. Kvadrat mötərizədəki yazı isə daha dəqiq fonetik təsvirdir və mütəxəssislər üçündür. Öyrənən üçün lazım olan yalnız birinci formadır, yəni maili xətlər arasındakı transkripsiya.
İkinci vacib məqam budur: IPA yazı sistemi deyil, səs sistemidir. Onu öyrənməyin məqsədi ingilis sözlərini həmişə transkripsiya ilə yazmaq deyil. Məqsəd yeni sözün lüğət yazısına baxanda onu səsləndirməyi qabaqcadan bilməkdir. Bu, bir növ notu oxumağa bənzəyir: musiqiçi hər melodiyanı notla yazmır, amma yeni parçanı notdan oxuyub ifa edə bilir. IPA də tələffüz üçün belə bir bacarıq verir.
İngilis dilində IPA nə üçün lazımdır?
Ən praktik səbəb budur: ingilis dilində yazılışla səs arasındakı əlaqə qeyri-sabitdir. Hər yeni söz üçün tələffüzü ya birbaşa dinləməlisən, və ya transkripsiyadan oxumalısan. Dinləmək yaxşı üsuldur, amma həmişə mümkün olmur: kitabda, imtahan sualında, yazılı mətndə qarşına çıxan sözün yanında audio olmur. Transkripsiya isə hər yerdə sözün yanında dayanır və səsi sözlə bərabər saxlayır.
İkinci səbəb səhvin vərdişə çevrilməsidir. Sözü ilk dəfə yanlış səsləndirən adam onu yüz dəfə təkrar edə bilər, nəticədə yanlış variant yadda qalır. Sonradan düzəltmək ilk dəfə düzgün öyrənməkdən daha çətindir. Hər yeni sözdə transkripsiyaya baxmaq bu riski azaldır, çünki səhv səs vərdişə çevrilməmişdən əvvəl düzgün modeli verir.
Üçüncü səbəb Azərbaycanlı öyrənənlər üçün xüsusilə vacibdir. İngilis dilində Azərbaycan dilində olmayan səslər var: th səsləri, uzun və qısa saitlər, schwa. Qulaq ana dilində olmayan fərqi çox vaxt tutmur və iki fərqli səsi eyni eşidir. IPA bu fərqi gözlə görünən edir. Ship /ʃɪp/ və sheep /ʃiːp/ sözlərini qulaqla ayırmaq çətin ola bilər, amma iki fərqli simvolu görmək fərqin real olduğunu təsdiq edir və məşqə istiqamət verir.
Dördüncü səbəb imtahandır. IELTS və TOEFL speaking bölməsində tələffüz qiymətləndirmə meyarlarının bir hissəsidir. İmtahan transkripsiya bilməyi tələb etmir, amma səsləri dəqiq çıxaran adam daha yüksək bal alır. Transkripsiya oxumağı bacaran öyrənən yeni akademik sözləri düzgün səsləndirməyi imtahandan əvvəl öz-özünə yoxlaya bilir.
İngilis dilinin səsləri: saitlər və samitlər
Britaniya ingilis dilinin standart variantında təxminən 44 səs sayılır. Bu rəqəm mənbəyə və aksentə görə bir qədər dəyişir, amma ümumi mənzərə eynidir: 20 sait səsi və 24 samit səsi. İngilis əlifbasında isə cəmi 26 hərf var. Deməli, yazılışda hərflər səslərin hamısını göstərə bilmir və bir hərf bir neçə səsə cavab verməli olur. Bu çatışmazlığı doldurmaq üçün transkripsiya əlavə simvollar işlədir.
Saitlər üç qrupa bölünür. Birinci qrup qısa saitlərdir: /ɪ/ sit sözündə, /e/ bed sözündə, /æ/ cat sözündə, /ʌ/ cup sözündə, /ɒ/ hot sözündə, /ʊ/ book sözündə, /ə/ about sözündə. İkinci qrup uzun saitlərdir və iki nöqtə ilə yazılır: /iː/ see, /ɑː/ car, /ɔː/ door, /uː/ blue, /ɜː/ bird. Üçüncü qrup diftonqlardır, yəni bir hecə daxilində bir saitdən digərinə sürüşən səslər: /eɪ/ day, /aɪ/ my, /ɔɪ/ boy, /aʊ/ now, /əʊ/ go, /ɪə/ here, /eə/ hair, /ʊə/ tour.
Azərbaycanlı üçün ən çətin qrup uzun və qısa saitlərdir, çünki ana dilində saitin uzunluğu mənanı dəyişmir. İngilis dilində isə dəyişir. Bit /bɪt/ və beat /biːt/ ayrı sözlərdir, pull /pʊl/ və pool /puːl/ ayrı sözlərdir. Transkripsiyada iki nöqtənin olub-olmaması bu fərqi dərhal göstərir. Bu səbəbdən saitlərə baxanda ilk növbədə iki nöqtəyə diqqət etmək lazımdır.
Samitlərin böyük hissəsi tanışdır. /p/, /b/, /t/, /d/, /k/, /ɡ/, /f/, /v/, /s/, /z/, /m/, /n/, /l/, /r/, /h/, /j/ simvollarının çoxu hərflə üst-üstə düşür. Diqqət tələb edən samitlər bunlardır: /θ/ think sözündə, /ð/ this sözündə, /ʃ/ ship sözündə, /ʒ/ vision sözündə, /tʃ/ chair sözündə, /dʒ/ jam sözündə, /ŋ/ sing sözündə, /w/ west sözündə. Diqqət et ki, /j/ simvolu ingilis hərfi y kimi oxunur, yəni yes /jes/ sözündə, ingilis j hərfi kimi yox. Bu, ilk dəfə görən üçün qarışıqlıq yarada bilər.
Bu səs inventarını lap əvvəldən bütöv əzbərləmək lazım deyil. Praktik yanaşma budur: ana dilindəki səslərə bənzəyən simvolları dərhal keç, yalnız tanış olmayanlara fokuslan. Beləliklə, 44 simvoldan əsl diqqət tələb edənlərin sayı təxminən 15-20-yə enir və onları bir neçə həftəyə öyrənmək olar.
Əsas simvollar kartlarda
Aşağıdakı kartlar Azərbaycanlı öyrənənlər üçün ən vacib dörd simvol qrupunu göstərir. Hər kartda simvollar, sözlərdə nümunələr və oxuma qaydası var. Əvvəlcə hər kartı oxuyub nümunə sözləri ucadan səsləndir, sonra özün üçün çətin olan qrupu müəyyən et.
Gördüyün kimi, əsas simvolların sayı çox deyil. Dörd kart məsələnin böyük hissəsini əhatə edir: uzun və qısa saitlər, zəif schwa səsi, th və digər yad samitlər, vurğu işarələri. Bu qrupları mənimsəyən adam lüğətdəki sözlərin böyük əksəriyyətinin transkripsiyasını oxuya bilir.
Schwa: ən çox işlənən səs
İngilis dilində ən tez-tez rast gəlinən səs /ə/ simvolu ilə yazılan schwa səsidir. O, qısa, zəif və neytral saitdir: ağız tam boş vəziyyətdə, dil və dodaqlar gərilmədən deyilir. Məsələn, about sözündə birinci hecə, teacher sözündə ikinci hecə, banana sözündə birinci və üçüncü hecələr schwa ilə deyilir. Bu səs yazılışda a, e, i, o, u hərflərinin hər hansı biri ilə göstərilə bilər, buna görə də yazılışa baxanda onu tapmaq olmur, yalnız transkripsiya bunu açıq göstərir.
Schwa-nın əhəmiyyəti ondadır ki, ingilis nitqinin ritmi onun üzərində qurulub. İngilis dilində vurğulu hecələr güclü və uzun, vurğusuz hecələr isə zəif və qısa deyilir. Vurğusuz hecələrdə isə sait çox vaxt schwa-ya çevrilir. Azərbaycanlı öyrənənlər hər hecəni tam saitlə və eyni güclə dediyi üçün nitqləri ingilisdilli dinləyiciyə ritmsiz və yorucu gəlir. Schwa-nı düzgün işlətməyə başlayanda səs dərhal daha təbii olur.
Müşahidə üçün sadə təcrübə: lüğətdə on tanış çoxhecalı söz seç, məsələn computer, important, different, family, together. Hər birinin transkripsiyasına baxıb schwa-nı haradakı hecədə olduğunu tap. Çox güman ki, vurğusuz hecələrin əksəriyyətində /ə/ simvolunu görəcəksən. Bu təcrübə təkcə schwa-nı yox, ingilis sözünün ümumi ritm sxemini də başa düşməyə kömək edir.
Vurğu işarələri: sözün ritmini oxumaq
IPA yalnız ayrı səsləri göstərmir, söz vurğusunu da göstərir. Əsas vurğu işarəsi yuxarı şaquli xətt kimi yazılır: /ˈ/. O, vurğulu hecədən dərhal əvvəl durur. Məsələn, teacher sözünün transkripsiyası /ˈtiːtʃə/ yazılır və işarə birinci hecənin vurğulu olduğunu göstərir. Preparation sözü /ˌprepəˈreɪʃn/ şəklində yazılır: əsas vurğu üçüncü hecədədir, birinci hecədə isə ikinci dərəcəli vurğu var. Aşağı şaquli xətt /ˌ/ ikinci dərəcəli vurğunu göstərir.
Vurğu işarəsi tələffüzü dəyişir. Çünki ingilis dilində eyni kökdən gələn sözlərdə vurğu yer dəyişdikcə saitlər də dəyişir. Photograph /ˈfəʊtəɡrɑːf/ sözündə vurğu birinci hecədədir, photographer /fəˈtɒɡrəfə/ sözündə ikinci hecədədir və səslər tamam fərqli olur. Bu hadisə transkripsiyaya baxmadan tapıla bilməz, ona görə hər uzun sözün vurğusuna lüğətdə baxmaq vərdiş olmalıdır.
Bir də məsləhət: vurğu hissini yaratmaq üçün sözü əl vuraraq de. Vurğulu hecədə əli güclü vur, qalan hecələrdə yüngül. Bu, bədən hərəkəti ilə səs ritmini əlaqələndirir və yadda saxlamağı asanlaşdırır. Vurğu, ritm və cümlə intonasiyası haqqında dərin məlumat üçün ingilis dili speaking yazısında danışıq axınının qurulması izah olunur.
Lüğətdə transkripsiyanı necə oxumaq olar?
Hər güclü lüğətdə söz səhifəsində transkripsiya və audio yan-yana verilir. Cambridge Dictionary, Oxford Learner's Dictionaries və Wiktionary hamısı bunu edir. Çox lüğət Britaniya və Amerikan variantlarını ayrı göstərir, yəni eyni söz üçün iki transkripsiya və iki audio olur. Hansı variantı öyrənirsənsə, ona bağlı qal və qarışdırma.
Transkripsiyanı oxumaq üçün beş addımlı sadə rutin kifayətdir. Birinci addım: sözü aç və audionu dinlə. İkinci addım: transkripsiyaya bax və sözü səslərə böl. Üçüncü addım: vurğu işarəsini tap. Dördüncü addım: tanış olmayan simvolların altından nümunə sözü yoxla. Beşinci addım: sözü ucadan üç dəfə de və özünü yoxla. Bu rutin bir söz üçün cəmi 30-40 saniyə çəkir, amma səs yaddaşda həm eşitmə, həm görmə, həm də danışma yolu ilə qalır.
Çox adam lüğətə sözün mənasına baxıb transkripsiyanı keçir. Bu, böyük itkidir, çünki məna yadda qalır, amma yanlış səslənmə ilə birlikdə. Əgər sözün mənasını artıq bilirsənsə, lüğətə yalnız transkripsiyaya baxmaq üçün də müraciət etmək məntiqlidir. Sözü sistemli öyrənənlər üçün ingilis dili söz öyrənmək yazısındakı təkrar intervalları metoduna transkripsiya və audio da əlavə etmək olar: hər söz kartında məna, nümunə cümlə və transkripsiya birlikdə saxlanılır.
Əlavə bir nüans: transkripsiyada mötərizədə yazılan hərflər bəzən istəyə bağlı səsi göstərir. Məsələn, bəzi lüğətlərdə /ˈsentʃ(ə)ri/ yazılır və (ə) o deməkdir ki, bu schwa səsi sürətli nitqdə düşə bilər. Başlanğıc üçün bu detala fikir vermək lazım deyil. Əsas tələffüzü mənimsədikdən sonra incəliklərə keçmək daha məntiqlidir.
4 həftəlik IPA məşq planı
Aşağıdakı plan gündə 15 dəqiqəlik işə əsaslanır. Hər həftənin mərkəzi bir simvol qrupudur və əvvəlki həftənin vərdişləri davam edir. Plan A2-B1 səviyyəsində olanlar üçün nəzərdə tutulub, amma daha yüksək səviyyədə olanlar da boşluqları doldurmaq üçün istifadə edə bilər. Hər həftənin sonunda özünü yoxla: təsadüfi on sözün transkripsiyasını oxuyub səsləndir və səhvləri qeyd et.
Planın sonunda IPA oxuya bilirsənsə, bu artıq bir bacarıq kimi qalacaq. Hər yeni söz üçün lüğətə baxmaq adət halına gəlir və tələffüz səhvləri vərdişə çevrilmədən düzəlir. Qulağın da inkişaf edir: simvolları tanıdıqca eşitdiyin səslərin fərqini daha asan ayırırsan. Dinləmə bacarığını sistemli artırmaq istəyirsənsə, ingilis dili listening yazısındakı gündəlik dinləmə planı transkripsiya ilə yanaşı aparıla bilər.
Ən çox edilən səhvlər
Birinci səhv bütün 44 simvolu birdən əzbərləməyə çalışmaqdır. Bu həvəsi öldürür və nəticə vermir. Düzgün yol budur: tanış simvolları keç, yalnız yeni və çətin olanlara vaxt ayır. İkinci səhv transkripsiyanı ana dilinin hərfləri ilə oxumaqdır. /j/ simvolu ingilis j hərfi kimi oxunmur, /ɡ/ simvolu yazılışdakı g kimi deyil, həmişə sərt g kimidir. Hər simvolun öz səsi var və ana dilindəki oxşar hərf yalnız təxmini işarədir, dəqiq ölçü deyil.
Üçüncü səhv transkripsiyaya baxmaqla kifayətlənib səsi dinləməməkdir. IPA səsi göstərir, amma səsin özünü əvəz etmir. Ən yaxşı nəticə transkripsiya və audionun birlikdə işlədilməsindən gəlir. Dördüncü səhv iki variantı qarışdırmaqdır: Britaniya və Amerikan lüğət yazıları bəzi simvollarda fərqlənir. Məsələn, Britaniya variantında hot sözü /hɒt/, Amerikan variantında /hɑːt/ yazılır. Bir variantı seç və ardıcıl qal.
Beşinci səhv vurğu işarəsini nəzərə almamaqdır. Çoxları simvolların səsinə baxır, vurğu işarəsini isə keçir. Nəticədə ayrı səslər düzgün olur, söz isə yenə də yanlış səslənir. Vurğu işarəsi mətnin ən vacib hissələrindən biridir. Altıncı səhv geri bildirim almamaqdır: öz səsini öz qulağınla qiymətləndirmək yanıldıcıdır, çünki adam deyilənləri yox, niyyətini eşidir. Mütəmadi yoxlama üçün həm yazıdan, həm də müəllimdən istifadə et.
Əgər IPA-nı təkbaşına öyrənməkdə çətinlik çəkirsənsə, səsləri düzgün göstərə bilən müəllimlə işləmək daha sürətli yoldur. ingilis dili repetitorları tap səhifəsində tələffüz və danışıq üzrə təcrübəli müəllimləri seçə bilərsən. Hazır proqram istəyənlər üçün ingilis dili kursları içində tələffüz üzərində işləyən qrup variantları da var və hər dərs Zoom-da yazıldığı üçün səsini sonradan təkrar dinləmək mümkündür.
IPA kimə lazımdır?
Qısa cavab: ingilis dilində tələffüzünü ciddi inkişaf etdirmək istəyən hər kəsə. Amma ehtiyac səviyyəyə görə dəyişir. Başlanğıc səviyyəsində olanlar üçün əsas simvolları bilmək kifayətdir: uzun və qısa saitlər, schwa, th səsləri. Orta səviyyədə olanlar üçün vurğu işarələrini oxumaq da vacib olur. İrəli səviyyədə olanlar akademik və texniki sözlərin tələffüzünü transkripsiyadan yoxlayır.
Xüsusilə üç qrup üçün IPA praktik üstünlük verir. Birincisi, imtahana hazırlaşanlardır: IELTS və TOEFL speaking-də tələffüz qiymətləndirilir və yeni sözləri dəqiq səsləndirmək bal artırır. İkincisi, müəllimlərdir: ingilis dilini öyrədənlər şagirdə səsi izah etmək üçün transkripsiyadan istifadə edirlər. Üçüncüsü, xaricdə təhsil və ya iş planlaşdıranlardır: ana dili ingilis olan mühitdə yanlış tələffüz anlaşılmazlıq yaradır və IPA bunun qarşısını alır.
Digər tərəfdən, IPA hər kəsə vacib deyil. Əgər məqsədin yalnız turist səviyyəsində ünsiyyətdirsə, audio dinləmək və təkrar etmək də kifayət edə bilər. Amma transkripsiya oxumağı öyrənmək üçün sərf olunan dörd həftə sonrakı illər ərzində hər yeni söz üçün vaxt qazandırır, ona görə uzunmüddətli baxımdan qazanclı sərmayədir.
Növbəti addım: tələffüzün başqa qatları
IPA tələffüzün yalnız bir qatını, yəni ayrı səsləri və söz vurğusunu əhatə edir. Cümlə ritmi, intonasiya və axıcılıq ayrıca məşq tələb edir. Əgər transkripsiyanı oxuya bilirsənsə, növbəti addım Amerikan və Britaniya variantlarının fərqlərini tanımaqdır, çünki lüğətlər həmin iki variantı ayrı göstərir. Bundan sonra Azərbaycanlıların ən çox etdiyi tələffüz səhvləri və th səsinin dərin təhlili gəlir. Bu mövzular ayrı yazılarda ətraflı verilir.
Məşqin ən vacib qaydası ardıcıllıqdır. Hər gün 15 dəqiqə, hər həftə bir hədəf, hər ay yoxlama. Bu çərçivədə IPA bir neçə həftəyə sənin üçün alətə çevrilir. Bir dəfə öyrəndikdən sonra isə heç vaxt itmir: istənilən yeni söz, istənilən lüğət, istənilən ingilis mətni üçün səs xəritəsi əlində olur.