Bakıda ingilis dili kurslarına zəng edəndə ilk eşitdiyin cavab çox vaxt qiymət olur və bu qiymətlər bir-birindən kəskin fərqlənir. Bir yerdə aylıq məbləğ kiçikdir, başqa yerdə bir neçə dəfə böyükdür, üçüncü yerdə isə qiyməti telefonla demirlər və "gəlin, görüşək" deyirlər. Eyni səviyyə, eyni ad, amma tamam fərqli rəqəmlər. İnsan təbii olaraq düşünür: ya ucuz kurs pis olmalıdır, və ya bahalı kurs özünü artıq qiymətləndirir. Hər iki fərziyyə çox vaxt yanlışdır.
Bu yazıda ingilis dili kursları qiymətləri arasındakı fərqin səbəblərini sıra ilə izah edirik. Qiymətin nədən formalaşdığını, saatlıq qiyməti necə hesablamaq lazım olduğunu, gizli xərclərin harada gizləndiyini və büdcəni necə planlamaq olar sualına cavab verəcəyik. Burada konkret kursun adını çəkmirik və uydurma rəqəmlər vermirik, çünki qiymətlər kursdan kursa və mövsümdən mövsümə dəyişir. Əvəzində sənə hər hansı kursun qiymətini özün yoxlaya biləcəyin ölçü və suallar veririk.
Qiymətə baxmaq niyə təkcə rəqəmə baxmaq deyil
Kursun qiyməti dərsin keyfiyyətini ölçmür, onun xərc strukturunu göstərir. Aylıq məbləğin içində müəllimin əmək haqqı, otağın kirayəsi, dərslik, idarəetmə, reklam və kursun mənfəəti var. Bu hissələrin nisbəti kursdan kursa çox dəyişir. Bir kursda pulun əsas hissəsi müəllimə gedir, başqa kursda reklam və kirayəyə. Ona görə iki kursun aylıq məbləği eyni olsa belə, birində dərsin keyfiyyəti daha yüksək ola bilər.
Bu səbəbdən "ən ucuz" və ya "ən bahalı" kursu seçməyin heç bir məntiqi yoxdur. Doğru sual belədir: bir saat öyrənmə mənə neçəyə başa gəlir və həmin saatın içində mən nə alıram? Hər ikisini ölçməyi öyrənəndə qiymət siyahısı artıq çaşdırıcı deyil, müqayisə üçün faydalı alətə çevrilir.
İkinci vacib məqam, qiymətin təkcə ay üçün yox, bütün səviyyə üçün hesablanmasıdır. Əgər kurs bir səviyyəni dörd ayda keçirsə və başqa kurs altı ayda keçirsə, aylıq məbləği kiçik olan kurs yekunda daha bahalı ola bilər. Dil öyrənməkdə vaxt da pulun bir hissəsidir, çünki hədəfə iki ay gec çatmaq iki ay gec xaricdə təhsilə və ya yeni işə başlamaq deməkdir.
Qiyməti formalaşdıran yeddi əsas amil
Bakıda ingilis dili kursları qiymətləri arasındakı fərq təsadüfi deyil. Yeddi amil qiymətin böyük hissəsini izah edir. Onları bilsən, istənilən qiymət təklifinə baxıb nəyin hesabına ucuz və ya bahalı olduğunu başa düşərsən.
Birinci amil, qrupun ölçüsüdür. Müəllimin bir saatı sabit xərcdir. Bu xərc 4 nəfərə bölünəndə hər tələbənin payı böyük, 14 nəfərə bölünəndə kiçik olur. Qrup böyüdükcə qiymət düşür, amma sənin danışıq vaxtın da eyni nisbətdə azalır. Bu ticarət tarazlığını ayrıca açmışıq, qərar verərkən qrup yoxsa fərdi ingilis dili dərsi yazısındakı ölçülərə baxa bilərsən.
İkinci amil, müəllimin səviyyəsidir. Beynəlxalq müəllimlik sertifikatı olan, IELTS-də yüksək bal almış və imtahan hazırlığında nəticə göstərmiş müəllim bazarda daha bahadır. Təcrübəsiz, lakin dili yaxşı bilən gənc müəllim isə daha ucuzdur. Bu fərq həmişə ədalətsiz deyil, çünki imtahan hazırlığında təcrübəli müəllimin verdiyi strategiya aylarla vaxt qazandırır. Amma ümumi danışıq üçün orta təcrübəli, yaxşı komunikativ müəllim də kifayət edə bilər.
Üçüncü amil, formatdır. Fiziki mərkəzdə dərs keçmək üçün otaq, elektrik, təmizlik və qəbul işçisi lazımdır. Bütün bu xərclər qiymətə daxil edilir. Video üzərindən dərsdə bu xərclər yoxdur və qiymət çox vaxt aşağı olur, amma müəllimin bilik səviyyəsi eyni qalır. Formatın seçiminə dair tam müqayisəni onlayn yoxsa oflayn ingilis dili kursu yazısında vermişik.
Dördüncü amil, ünvandır. Şəhər mərkəzində, metroya yaxın binada kirayə rayon və ya yaşayış massivindəkindən kəskin bahadır. Kurs bu fərqi tələbəyə ötürür. Mərkəzi ünvan rahatdır, amma səni yaxşı ingilis dili kursuna çevirən ünvan deyil, müəllimdir. Əgər yol vaxtı və yol xərci artıq problem deyilsə, rayondakı kurs eyni müəllim səviyyəsində daha sərfəli ola bilər.
Beşinci amil, dərsin müddəti və intensivliyidir. Həftədə iki dərs, hər biri 90 dəqiqə olan kursla həftədə beş dərs olan intensiv kurs eyni qiymətə satılmır. İntensiv proqram qısa müddətdə nəticə verir, amma həm pulu, həm vaxtı eyni anda tələb edir. Kimə uyğun olduğunu və nəyə diqqət etməli olduğunu intensiv ingilis dili kursu yazısında açıqlamışıq.
Altıncı amil, hədəfdir. Ümumi danışıq kursu və imtahan hazırlığı kursu fərqli qiymətlə satılır. İmtahan kursunda sınaq testləri, yazılı işlərin yoxlanması və bal proqnozu əlavə iş tələb edir. Ona görə IELTS və ya TOEFL hazırlığı ümumi kursdan bahadır. İmtahanın özünün də ayrıca haqqı var, bunu IELTS imtahan qiyməti yazısında ətraflı yazmışıq. Kurs qiyməti ilə imtahan haqqını qarışdırma, onlar iki ayrı xərcdir.
Yeddinci amil, ödəniş şərtidir. Aylıq ödənişdə hər ay qərar vermək imkanın olur, amma ümumi məbləğ bir qədər yüksək ola bilər. Üç və ya altı aylıq əvvəlcədən ödənişə endirim verilir, amma pulu bağlayırsan. Kurs sənə yaramasa, geri qaytarma qaydası olmayanda endirim əslində itkiyə çevrilir. Ona görə endirimi qəbul etməzdən əvvəl geri qaytarma şərtini yazılı soruş.
Qiymət amillərini kartlarda müqayisə et
Yuxarıdakı amilləri üç qrupa ayırmaq olar: qiyməti artıran, qiyməti azaldan və gizli xərclər yaradan amillər. Hər qrupu aşağıdakı kartlarda qısa şəkildə topladıq ki, kursdan gələn təklifi asanlıqla bu çərçivəyə sala biləsən.
Kartlara baxanda görürsən ki, ucuz və bahalı kurs arasındakı fərq tək bir səbəbdən yaranmır. Çox vaxt ucuz kurs böyük qrup və ya rayon ünvanı hesabına ucuzdur, bahalı kurs isə kiçik qrup və mərkəzi ünvan hesabına bahadır. Ən təhlükəli hal isə qiymətin ucuz görünüb gizli xərclərin sonradan üzə çıxmasıdır. Ona görə hər kursdan qiymətə nələrin daxil olduğunu yazılı istə.
Saatlıq qiyməti necə hesablamaq olar
Müqayisənin sadə qaydası var. Aylıq məbləği ayda keçirilən ümumi dərs saatlarına böl. Məsələn, ayda 8 dərs və hər dərs 90 dəqiqədirsə, ayda 12 saat olur. Aylıq məbləği 12-yə bölürsən və bir saatın qiymətini alırsan. Həmin kursa qrup ölçüsünü də əlavə et və nəticəni qrupdakı adam sayına bölərək "tələbə başına müəllim vaxtı" göstəricisini tap. Bu hesab ilk baxışda mürəkkəb görünür, amma beş dəqiqə çəkir və yanlış seçimdən xilas edir.
Bu hesabı iki fərqli təklif üzərində tətbiq edək. Birinci kursda qrup 12 nəfərdir, dərs 60 dəqiqədir, həftədə iki dəfə keçirilir. İkinci kursda qrup 5 nəfərdir, dərs 90 dəqiqədir, həftədə iki dəfə. İkinci kursun aylıq məbləği yüksək olacaq, amma bir tələbəyə düşən müəllim vaxtına baxanda fərq çox böyükdür. Birinci kursda ayda 8 saatı 12 nəfərə bölürsən, hər tələbəyə təxminən 40 dəqiqə düşür. İkinci kursda ayda 12 saatı 5 nəfərə bölürsən, hər tələbəyə 2 saatdan çox düşür. Yəni ikinci kurs aylıq baxımdan bahalı olsa da, müəllim vaxtı baxımından üç dəfə artıq verir.
Bu nümunə uydurma rəqəmlər üzərindədir, məqsədi yalnız hesablama metodunu göstərməkdir. Real hesablamanı kursdan aldığın dəqiq məlumatlarla özün apar. Əgər kurs qrup ölçüsünü və dərs müddətini demək istəmirsə, bu özlüyündə informativdir və müqayisə üçün bir mənfi nöqtə sayıla bilər.
Gizli xərclər: qiymət siyahısında yazılmayanlar
Elanda yazılan qiymət çox vaxt yekun məbləğ deyil. Dərslik, iş dəftəri, səviyyə testi, qeydiyyat haqqı, sertifikat haqqı və buraxılmış dərsin yenidən keçilməsi ayrıca ödəniş tələb edə bilər. Bu məbləğlər tək-tək kiçik görünür, amma cəmi aylıq haqqın bir hissəsinə çatır. Telefonda zəng edəndə "başqa hansı ödənişlər var" sualı verməyi vərdişə çevir.
Ən çox unudulan gizli xərc isə vaxt və yol xərcidir. Mərkəzdəki kursa gəlmək üçün həftədə iki dəfə bir saat yolda keçirirsənsə, bu ayda 8 saatdır. Yol xərcini də əlavə etsən, görünən qiymətdən xeyli yuxarı real xərc alırsan. Video üzərindən dərsdə bu xərc sıfırdır, əvəzində internet və sakit otaq lazımdır.
Üçüncü gizli xərc nəticəsiz keçən aydır. Əgər seçdiyin kurs sənə uyğun deyilsə və üç ay boşa getsə, ödədiyin məbləğ əslində zərərə çevrilir. Ona görə kursu seçərkən qiymətlə yanaşı, kursun nəyi yoxlanıla bilən şəkildə vəd etdiyinə və uyğun gəlməyəndə çıxış yolunun olub-olmamasına da bax. Yaxşı meyarlar toplusunu ingilis dili kursu seçərkən meyarlar yazısında qeyd etmişik.
Repetitor qiyməti ilə kurs qiyməti necə müqayisə olunur
Kurs qiymətini yalnız digər kurslarla yox, fərdi repetitor qiyməti ilə də müqayisə etmək faydalıdır. Fərdi repetitorun saatlıq qiyməti çox vaxt qrup kursunun saatlıq qiymətindən yüksəkdir, çünki bütün saat bir tələbəyə aiddir. Amma tələbəyə düşən müəllim vaxtı və dərsin fərdiləşdirilməsi baxımından fərq çox böyükdür. Hədəf qısa müddətdə konkret nəticədirsə, fərdi dərsin saat başına qiyməti yüksək olsa da, ümumi xərc aşağı çıxa bilər, çünki lazım olan saat sayı azdır.
Bu tarazlığı necə ölçmək olar sualına repetitor yoxsa kurs yazısında cavab vermişik. Qısa xülasə belədir: əgər sənə dar hədəf lazımdır (müsahibə, imtahan, konkret zəiflik), repetitor daha sərfəlidir. Əgər sistemli proqram və qrup mühiti istəyirsənsə, kurs daha uyğundur. Hər ikisini də sınaq dərsi ilə yoxla.
Repetitor axtarırsansa, ingilis dili repetitorları tap səhifəsində müəllimlərin profilinə, təcrübəsinə və qiymətinə yan-yana baxa bilərsən. Qiymət müəllimin profilində açıq göstərilir, bu da zəng və görüş vaxtını azaldır.
Ucuz kurs nə vaxt riskli olur
Ucuz qiymət özlüyündə pis əlamət deyil. Rayon ünvanı, böyük qrup və ya video format qiyməti aşağı sala bilər, bunlar səbəbi aydın və qəbul oluna bilən amillərdir. Problem o zaman başlayır ki, qiymət aşağıdır, amma səbəbi aydın deyil. Əgər kurs eyni ünvanda, eyni qrup ölçüsündə və eyni müəllim səviyyəsində digərlərindən xeyli ucuz təklif edirsə, nəyin hesabına ucuz olduğunu soruşmaq lazımdır.
Riskli əlamətlər bunlardır: qiyməti telefonda deməkdən imtina etmək, dərhal ödəniş tələb etmək, sınaq dərsindən yayınmaq, "yalnız bu gün endirim" təzyiqi və qeyri-real müddət vədi. Belə vədlər kursun satış qərarını sənin qərarının yerinə qoymağa çalışdığını göstərir. Dil öyrənmək tələsik alış-veriş deyil, bir neçə aylıq prosesdir.
Ən yaxşı müdafiə sınaq dərsidir. Pulsuz və ya simvolik haqla verilən sınaq dərsi həm qiymətin nəyi əhatə etdiyini, həm də müəllimin səviyyəsini göstərir. Əgər kurs bunu rədd edirsə, qiyməti nə qədər cazibədar olsa da, o kurs sənə uyğun deyil.
Büdcəni beş addımda planlaşdır
Qiymətləri bilmək yetərli deyil, onları öz büdcənlə uyğunlaşdırmaq lazımdır. Aşağıdakı plan səni tələsik qərardan qoruyur və sonda əlində rəqəmlərlə dəstəklənmiş seçim qalır.
Bu planın üstünlüyü ondadır ki, sən qərarı qiymət təzyiqi altında yox, müqayisə olunan faktlar əsasında verirsən. Beşinci addımdakı ehtiyatlılıq xüsusilə vacibdir: əvvəlcədən böyük məbləğ ödəmək kursu yoxlamaq imkanını əlindən alır.
Mövsüm, endirim və danışıq imkanı
Kurs qiymətləri il boyu sabit qalmır. Sentyabr və yanvar aylarında tələb artır, çünki insanlar yeni tədris ili və ya yeni il hədəfləri ilə qeydiyyatdan keçir. Bu dövrdə kurslar qrupları tez doldurur və endirimə ehtiyac duymur. Yay aylarında isə qrupların bir hissəsi boş qalır, ona görə kurslar qiymət razılaşmasına daha açıq olur. Əgər tarixdə çevik ola bilirsənsə, qeydiyyatı sıx mövsümdən bir qədər əvvəl və ya sonra etmək sənə həm yer, həm də danışıq imkanı verir.
Danışıq özü də qiymətin bir hissəsidir. Kursa zəng edəndə sadəcə "qiymət nə qədərdir" demək əvəzinə, hədəfini və vaxtını izah et, sonra "bu şərtlərdə hansı variant uyğundur" sualını ver. Belə yanaşma satış əməkdaşını sənə uyğun paket təklif etməyə yönəldir. Həmçinin ailədən bir neçə nəfər qeydiyyatdan keçirsə, bir neçə ayı birlikdə ödəyirsə və ya əvvəlki tələbə tövsiyə edirsə, endirim soruşmaq normaldır. Hər kurs razılaşmır, amma soruşmağın heç bir xərci yoxdur.
Qiymət haqqında danışarkən nəzərə al ki, razılaşma yazılı olmalıdır. Şifahi verilmiş endirim, əlavə dərs və ya sonradan bərpa vədi qeyd olunmasa, aylar sonra heç kim xatırlamır. Müqavilə və ya mesaj şəklində yazılı razılaşma sənin ən ucuz sığortandır. Eyni qayda əksinə də işləyir: qiymət artımı və ya qaydaların dəyişməsi yazılı bildirilməlidir ki, gözlənilməz məbləğlə qarşılaşmayasan.
Pulu qənaət etməyin ağıllı yolları
Büdcə məhduddursa, ən ucuz kursu yox, ən sərfəli kombinasiyanı axtar. Bir neçə yol işləyir. Birincisi, səviyyəni dəqiq müəyyən etmək. Çox aşağı səviyyəli qrupa düşsən, bildiyin mövzuları təkrar ödəyirsən, çox yüksək səviyyəli qrupa düşsən, dərsi başa düşmürsən və pul boşa gedir. Doğru səviyyə ən böyük qənaətdir. Bu mövzuda CEFR səviyyələri haqqında yazı sənə öz səviyyəni anlamağa kömək edəcək.
İkincisi, dərsi evdəki məşğələ ilə birləşdirmək. Kurs həftədə iki saat verir, qalan vaxt sənin işindir. Gündəlik 20-30 dəqiqəlik düzgün qurulmuş təkrar rutini kursun effektini iki dəfə artıra bilər. Belə rutin necə qurulur sualına gündəlik ingilis dili öyrənmə rutini yazısında cavab vermişik. Bu halda daha az dərs saatı ilə eyni nəticəyə çata bilərsən.
Üçüncüsü, dostla birgə qeydiyyat. Bəzi kurslar və müəllimlər iki-üç nəfərin birgə yazılmasına endirim edir. Üç nəfərlik mini qrup fərdi dərsdən xeyli ucuz, böyük qrupdan isə daha səmərəlidir. Bu variantı yalnız eyni səviyyədə və eyni hədəfdə olan adamlarla seç, əks halda dərs hər kəs üçün yarımçıq keçir.