İş yerində ingilis dilini öyrənmək istəyən adamların çoxu eyni sualla başlayır: hansı sözlər həqiqətən lazımdır? Biznes ingilis dili təəssüratından fərqli olaraq, sirli və ya çətin dil deyil. Yaxşı xəbər odur ki, gündəlik iş yazışmasının və toplantının böyük hissəsi bir neçə yüz sözün və bir neçə onlarla hazır qəlibin üzərində qurulur. Bu yazıda həmin sözləri iş situasiyalarına görə qruplaşdırırıq və onları necə yadda saxlamaq barədə konkret plan veririk.
Əgər sən hələ ümumi söz bazasını qurmamısansa, əvvəlcə gündəlik ən çox işlənən sözləri bilmək faydalıdır. Bunun üçün hazır siyahı olan ingilis dili lüğəti yazısına baxa bilərsən. Biznes sözləri həmin bazanın üstünə əlavə olunan ixtisaslaşmış təbəqədir. Əsas fellər və sözlər olmadan yalnız iş terminlərini bilmək cümlə qurmağa yetmir.
Biznes ingilis dili adi ingilis dilindən nə ilə fərqlənir
Biznes ingilis dili ayrıca dil deyil. Bu, eyni ingilis dilinin iş mühitinə uyğunlaşdırılmış variantıdır. Fərq üç yerdə görünür: lüğət, ton və quruluş. Lüğətdə invoice, deadline, stakeholder kimi sözlər ön plana çıxır. Tonda nəzakət və dəqiqlik vacibdir. Quruluşda isə uzun, bəzəkli cümlələr yerinə qısa və aydın cümlələr üstünlük təşkil edir.
Çoxları belə düşünür ki, iş ingilis dili mürəkkəb, rəsmi və ağır sözlərlə doludur. Əslində peşəkar ingilis dilində ən yaxşı cümlə ən aydın cümlədir. Məsələn, We should commence the implementation of the aforementioned initiative yerinə We should start the project demək həm daha təbii, həm də daha anlaşılandır. Anadilli iş adamları da belə danışır və yazır. Ona görə də mürəkkəb söz yığmaq yox, düzgün və sadə sözləri dəqiq yerində işlətmək hədəf olmalıdır.
Tonun fərqi də vacibdir. Dost söhbətində I want that qəbul oluna bilər, amma iş mühitində I would like və Could you daha uyğundur. Bu fərq sadəcə nəzakət məsələsi deyil. İş mühitində ton münasibətləri və nəticəni dəyişir. Müştəri və ya rəhbərlə yazışmada düzgün ton səni peşəkar göstərir, yanlış ton isə məzmun düzgün olsa belə pis təəssürat yaradır.
Üçüncü fərq müxtəsərlikdir. İş vaxtı bahalıdır, buna görə ingilis dilində biznes yazışması mümkün qədər qısa olur. Email adətən bir mövzu, bir xahiş və bir son tarix ehtiva edir. Toplantıda isə fikri bir-iki cümlə ilə çatdırmaq gözlənilir. Bu, azərbaycanlı öyrənən üçün üstünlükdür: uzun mürəkkəb cümlə qurmağa ehtiyac yoxdur, qısa və düzgün cümlə kifayətdir.
Altı iş situasiyası üçün əsas lüğət
Aşağıdakı kartlar iş həyatının altı əsas sahəsini əhatə edir. Cədvəl əvəzinə kartlardan istifadə olunur ki, telefonda da rahat oxuya biləsən. Hər kartda əsas sözlər, hazır ifadələr və onların tərcüməsi göstərilib.
Kartlara baxanda görünür ki, sözlərin çoxu qısadır və gündəlik həyatda da rast gəlinir. Deadline, budget, offer kimi sözləri əslində çoxları artıq eşidib. Fərq onları cümlədə düzgün qəlib ilə işlətməkdədir. Bu səbəbdən hər sözü tək-tək yox, həmin sözlərlə birlikdə işlənən qısa ifadələrlə öyrənmək lazımdır. Məsələn, tək deadline sözü yox, meet the deadline (son tarixə çatdırmaq) və miss the deadline (son tarixi qaçırmaq) ifadələri.
Görüşlər və toplantılar üçün sözlər
Toplantı iş ingilis dilinin ən canlı sahəsidir. Burada həm danışmaq, həm anlamaq, həm də qısa müddətdə reaksiya vermək lazımdır. Yaxşı xəbər odur ki, toplantıların quruluşu hər yerdə təxminən eynidir: açılış, gündəlik, müzakirə, qərarlar və növbəti addımlar. Bu quruluşu bilən adam hər mərhələdə hansı ifadələrin gözlənildiyini əvvəlcədən bilir.
Açılışda ən çox eşidilən ifadələr bunlardır: Shall we begin? Thank you all for joining. Today we will discuss three points. Müzakirə zamanı fikir bildirmək üçün In my opinion, I think that və From my point of view qəliblərindən istifadə olunur. Razılaşmaq üçün I agree, That makes sense, razılaşmamaq üçün isə I see your point, but... qəlibi nəzakətli yoldur. Burada but sözündən əvvəl qarşı tərəfin fikrini tanıdığını göstərmək münaqişəni yumşaldır.
Toplantının sonunda adətən nəticələr yekunlaşdırılır. Bu mərhələdə sözlər belədir: action item (görüləcək iş), owner (məsul şəxs), next steps (növbəti addımlar), follow-up (təqib). Yaxşı toplantı həmişə kimin nəyi nə vaxta qədər edəcəyini aydınlaşdırmaqla bitir. Bunu ingiliscə belə demək olar: So, Aysel will send the report by Friday, and we will meet again next Tuesday. Bu cümlə qısadır, amma toplantının bütün nəticəsini ehtiva edir.
Email və iş yazışması
İş yazışması biznes ingilis dilinin ən çox işlənən formasıdır. Toplantıda danışmaq sürət tələb edirsə, email-də vaxtın var: yaza, oxuya və düzəldə bilərsən. Buna görə email çox adamın ingilis dilində ilk real iş təcrübəsidir. Hazır qəliblərlə yazmaq həm vaxta qənaət edir, həm də səhv ehtimalını azaldır.
Tipik emailin dörd hissəsi var: salamlama, səbəb, əsas məzmun və bağlanış. Salamlama Dear Mr. Smith və ya tanış olduqda Hi John ola bilər. Səbəb I am writing to... qəlibi ilə bildirilir: I am writing to ask about the price, I am writing to follow up on our call. Əsas məzmun qısa abzaslarda verilir. Bağlanışda isə Kind regards və ya Best regards yazılır, ardınca ad gəlir.
Yazışmada ən çox edilən səhvlərdən biri tonla bağlıdır. Azərbaycan dilində rəsmi yazışma uzun və təntənəli olur, ingilis dilində isə qısa və birbaşa. Məsələn, uzun giriş cümlələri əvəzinə birbaşa Could you send me the contract by Monday? yazmaq düzgündür. Xahiri nəzakətlə, amma aydın etmək lazımdır: Could you, Would you mind, I would appreciate it if you could kimi qəliblər bunun üçündür.
Rəsmi email və məktub yazmağın daha ətraflı qaydalarını, hazır nümunələri və tipik səhvləri ingilis dilində formal email yazısında tapa bilərsən. İş lüğətini orada göstərilən quruluşla birləşdirdikdə yazışma sürətlə yaxşılaşır.
Danışıqlar, qiymət və müqavilə
Danışıqlar biznes ingilis dilinin ən həssas hissəsidir, çünki burada sözlər birbaşa pula və şərtlərə təsir edir. Buna görə bu sahədə dəqiqlik xüsusilə vacibdir. Məsələn, offer (təklif), counteroffer (qarşı təklif), terms and conditions (şərtlər və qaydalar), deal (razılaşma), agreement (müqavilə) sözlərini fərqləndirmək lazımdır.
Danışıqlarda nəzakətli, amma qətiyyətli ton əsasdır. Qiyməti müzakirə etmək üçün belə ifadələr işlənir: What is the best price you can offer? Is there any flexibility on the price? We have a limited budget. Təklifi qəbul etməməyi nəzakətlə demək üçün That is a little higher than we expected, Unfortunately, we cannot accept these terms kimi cümlələr yaxşıdır. Bu cümlələrdə rədd cavabı yumşaldılır, amma mövqe aydın qalır.
Danışıqlarda vaxt qazanmaq da bacarıqdır. Qərarı dərhal vermək istəmirsənsə, Let me think about it, We will get back to you by Friday ifadələrini işlət. Bu, həm vaxt verir, həm də səni qeyri-peşəkar göstərmir. Müqavilədə isə ən vacib sözlər liability (məsuliyyət), payment terms (ödəniş şərtləri), delivery date (çatdırılma tarixi), termination (xitam) olur. Bu sözlərin mənasını dəqiq bilmədən müqavilə imzalamamaq lazımdır.
Maliyyə, layihə və komanda sözləri
Maliyyə lüğəti ixtisasından asılı olmayaraq hər kəsə lazımdır, çünki hər şirkətdə büdcə, xərc və gəlir var. Əsas sözləri qruplaşdırmaq faydalıdır. Pul gələndə: revenue, income, sales, profit. Pul gedəndə: expense, cost, salary, tax. Plan və faktın müqayisəsi üçün: budget, forecast, target, actual. Bu on beş söz maliyyə söhbətlərinin böyük hissəsini başa düşməyə kifayət edir.
Layihə lüğəti texnologiya, marketinq, tikinti və demək olar bütün sahələrdə eynidir. Layihənin həyat dövrü belədir: planlaşdırma (planning), icra (execution), nəzarət (monitoring) və təhvil (delivery). Hər mərhələdə sözlər var: scope (əhatə dairəsi), risk, resource (resurs), stakeholder (maraqlı tərəf), milestone (mərhələ). Vəziyyət barədə danışarkən on track (plan üzrə), ahead of schedule (cədvəldən irəli), behind schedule (cədvəldən geri) qəlibləri işlədilir.
Komanda mühitində isə sözlər münasibətləri təsvir edir. Rəhbərə manager və ya supervisor, həmkara colleague və ya teammate deyilir. Rəy vermək və almaq üçün feedback sözü geniş işlənir, onun cəm forması yoxdur: some feedback, a piece of feedback. Bu kiçik nüans çox adamın səhv etdiyi yerdir. Eyni qaydanı information, advice və work sözləri üçün də xatırlamaq lazımdır, çünki onlar sayıla bilməyən isimlərdir.
İş axtarırsansa və ya vəzifə dəyişmək planlaşdırırsansa, bu sahənin lüğəti ayrıca əhəmiyyət daşıyır: resume və ya CV, cover letter (motivasiya məktubu), interview (müsahibə), skills (bacarıqlar), experience (təcrübə), notice period (xəbərdarlıq müddəti). Bu sözlərin hamısını bilmək müsahibədə rahat olmaq üçün lazım olan ilk addımdır.
Biznes lüğətini necə yadda saxlamaq olar
Biznes sözlərini öyrənmənin ən yaxşı yolu onları öz işinlə əlaqələndirməkdir. Hazır siyahı yadda qalmır, çünki ona emosional və praktik bağ yoxdur. Əksinə, öz gündəlik işində rast gəldiyin sözlər tez yadda qalır. Məsələn, mühasibsənsə, invoice və payment terms sözlərini bu həftə real sənədlərdə axtar. Marketoloqsansa, campaign, audience, conversion sözlərini öz hesabatlarında tap.
İkinci üsul söz öyrənmək üçün intervalla təkrarlamaqdır. Bu metod insan yaddaşının unutma əyrisinə əsaslanır: sözü öyrəndikdən sonra 1 gün, 3 gün, 7 gün və 14 gün sonra təkrarlayırsan. Tətbiqlər bunu avtomatik edir. Ən vacib şərt sözü tək yox, cümlədə öyrənməkdir. Hər söz üçün öz işinə aid bir cümlə yaz və kartın arxasına qoy.
Üçüncü üsul real mənbələrdən oxumaqdır. Biznes xəbərləri, LinkedIn postları, şirkət hesabatları və peşə bloqları həm lüğəti, həm də düzgün tonu göstərir. Gündə bir qısa məqalə oxuyub 5 yeni söz seçmək bir ayda 150 söz deməkdir. Bu rəqəm qısa görünə bilər, amma sistemli olduqda nəticə verir. Əsas məsələ miqdar yox, təkrarın davamlılığıdır.
Dördüncü üsul aktiv işlətməkdir. Bilmək ilə işlətmək arasında böyük fərq var. Sözləri yalnız tanıyan adam toplantıda onları tapa bilmir. Buna görə öyrənilən hər sözü həftə ərzində ən azı bir dəfə real cümlədə, yazılı və ya şifahi işlət. İngiliscə qeyd dəftəri, qısa iş qeydləri və ya özün üçün hazırladığın gündəlik hesabat bu işə yarayır.
4 həftəlik öyrənmə planı
Planın məqsədi hər şeyi öyrənmək yox, öz işinə ən lazım olan sözləri aktiv etməkdir. Dörd həftədən sonra 100-120 söz tanış olacaq. Onların 40-50-si danışıq və yazıda sərbəst işlənəcək. Bu, biznes ingilis dilində real irəliləyiş üçün kifayət edir.
İş mühitində ən çox edilən səhvlər
Birinci səhv sözləri hərfi tərcümə etməkdir. Azərbaycan dilindəki ifadəni ingilis sözlərinə çevirmək çox vaxt yanlış nəticə verir. Məsələn, iclas keçirmək demək üçün do a meeting yox, have a meeting və ya hold a meeting işlədilir. Bu cür söz birləşmələrini (collocation) ayrıca öyrənmək lazımdır, çünki onları məntiqlə tapmaq olmur.
İkinci səhv tonun uyğunsuzluğudur. Çox sadə cümlə ilə kobud, çox bəzəkli cümlə ilə yapma səslənmək olur. Orta yol: Could you, Would it be possible, I would appreciate. Üçüncü səhv yalançı dostlardır. Məsələn, actual sözü indiki deyil, həqiqi mənasını verir, eventually sözü nəticədə deməkdir, nəhayət yox. Bu cür fərqlər müqavilə və rəsmi yazışmada ciddi anlaşılmazlıq yaradır.
Dördüncü səhv tələffüzdür. İş sözlərinin yanlış vurğusu anlaşılmaya mane ola bilər. Məsələn, schedule, comfortable, development kimi sözlərdə vurğu və səs dəyişir. Tələffüzü sözlə birlikdə dinləyib öyrənmək lazımdır. Azərbaycanlıların tələffüzdə tipik səhvlərini isə ingilis dili tələffüz səhvləri yazısında ətraflı göstərmişik.
Müəllimlə öyrənmək nə vaxt daha səmərəlidir
Lüğəti özün öyrənmək mümkündür, amma danışıq bacarığı üçün qarşı tərəf lazımdır. Müəllim səhvi dərhal düzəldir, tələffüzü yoxlayır və real iş situasiyalarını simulyasiya edir. Xüsusilə toplantı, təqdimat və danışıq məşqi üçün canlı praktika əvəzsizdir. Tək öyrənən adam çox vaxt öz səhvini görmür və onu təkrar edir.
Əgər iş üçün ingilis dili lazımdırsa və vaxt məhduddursa, hədəfli proqram seçmək daha səmərəlidir. Qrup və ya fərdi formatda ingilis dili kursları səhifəsində cədvəl və qiymət haqqında məlumat var. Fərdi yanaşmanı üstün tutursansa, ingilis dili repetitor axtarışında iş ingilis dili üzrə təcrübəsi olan müəllimləri tapa bilərsən.
Yekun: az söz, düzgün işlət
Biznes üçün ingilis dili lüğəti uzun siyahı deyil, işlək alətlər toplusudur. Altı situasiya, 100-120 əsas söz və onlarla hazır qəlib iş yerində ingilis dilində rahat hərəkət etməyə imkan verir. Ən vacib şey sözləri öz işinlə əlaqələndirmək, cümlədə öyrənmək və real şəraitdə işlətməkdir.
Bu həftə üçün sadə tapşırıq: işdə ən çox keçirdiyin situasiyanı seç, məsələn, toplantı və ya email. Oradan 10 söz götür, hər biri üçün öz cümləni yaz və gün ərzində ən azı üçünü real işlət. Dörd həftədən sonra iş ingilis dili sənin üçün qorxu mənbəyi yox, tanış alət olacaq.