Xaricə ilk dəfə çıxanların çoxu eyni qorxunu yaşayır: hava limanında nəsə soruşacam, amma ingiliscə sözlər yadıma düşməyəcək. Əslində səyahətdə lazım olan ingilis dili çox məhduddur. Uzun cümlələr, mürəkkəb qrammatika və geniş lüğət tələb olunmur. Lazım olan şey 100-150 söz və bir neçə düzgün qəlibdir. Bu qəlibləri bilən adam hava limanından otelə, oradan restorana və muzeyə qədər bütün yolu sakit keçir.
Bu yazıda səyahət üçün ingilis dili sözləri və ifadələrini situasiyalara görə qruplaşdırırıq: hava limanı, otel, nəqliyyat, restoran, alış-veriş və təcili hallar. Hər qrupda hazır cümlələr, tərcümələr və nə vaxt işlədiləcəyi göstərilir. Sonra səfərə qədər qalan 3 həftəni necə istifadə etmək barədə addım-addım plan verilir. Əgər ümumi baza lazımdırsa, əvvəlcə ingilis dilində söz öyrənmək yazısına baxa bilərsən. Səyahət ifadələri məhz həmin ümumi sözlərin üzərində qurulur.
Səyahət üçün nə qədər ingilis dili lazımdır
Səyahətçi ingilis dili ilə iş mühitindəki ingilis dilinin tələbləri fərqlidir. Səfərdə sən rəsmi təqdimat etmirsən, mürəkkəb müqavilə müzakirə etmirsən. Gündəlik ehtiyaclarını ödəyirsən: bir yerə çatmaq, yatmaq, yemək, almaq və problem yaranarsa kömək istəmək. Bu beş ehtiyac təxminən eyni qəliblərlə həll olunur və qəliblərin sayı çox deyil.
Praktikada belə görünür. Səyahətçinin danışığının böyük hissəsi sual və xahişdən ibarətdir: Where is...? How much...? Could I have...? Can you help me...? Bu dörd başlanğıc qəlib, ardına yer adı, əşya və ya xidmət əlavə etməklə yüzlərlə cümləyə çevrilir. Yəni sən yüz cümlə yox, dörd qəlib və bir neçə onlarla söz öyrənirsən. Bu hesab qorxunu ciddi azaldır.
İkinci vacib məqam odur ki, səyahətdə sən danışan tərəf olmaqla yanaşı, çox vaxt dinləyən tərəfsən. Qarşı tərəf sənə suallar verir, istiqamət göstərir, qaydaları izah edir. Ona görə də öz cümləni deməkdən əlavə, ən çox eşidiləcək cavabları tanımaq lazımdır: Turn left, Next stop, Gate 12, Any luggage to declare? Bu cavabları tanıyan adam sualı yenidən soruşmadan davam edə bilir.
Üçüncü məqam səviyyədir. Səyahət üçün lazım olan səviyyə CEFR miqyasında təxminən A1-A2 sayılır. Bu səviyyə sadə, tanış situasiyalarda öz ehtiyaclarını bildirməyə və sadə suallara cavab verməyə imkan verir. Səviyyə təsnifatı barədə ətraflı məlumat üçün CEFR səviyyələri nədir yazısını oxu. İdeal halda səfərdən əvvəl A2-yə yaxın hiss etmək yaxşıdır, amma A1 də kifayət edir, çünki qalan hissəni jestlər, telefon və təmkin tamamlayır.
Altı situasiya üçün əsas ifadələr
Aşağıdakı kartlar səyahətin altı əsas məqamını əhatə edir. Cədvəl əvəzinə kartlardan istifadə olunur ki, telefonda səfər zamanı da rahat açıb oxuya biləsən. Hər kartda ifadə, tərcümə və nə vaxt işlədiləcəyi göstərilib.
Kartlara baxanda iki şey nəzərə çarpır. Birincisi, ifadələrin çoxu Could I have, Where is və How much qəlibləri ilə başlayır. İkincisi, onların hamısı nəzakətlidir. İngilis dilində xahiri I want ilə başlamaq kobud səslənir, Could I have və I'd like isə hər yerdə qəbul olunur. Bu kiçik seçim xidmət işçisinin sənə münasibətini dəyişir.
Hava limanında ingilis dili
Hava limanı səyahətin ilk və ən stresli hissəsidir. Burada hər şey sürətli gedir, elanlar qəbul olunmaz sürətlə oxunur və yanlış qapıya getmək bahalıya başa gəlir. Yaxşı xəbər odur ki, hava limanında ingilis dili ən çox ardıcıl və proqnozlaşdırıla bilən dildir. Eyni sözlər və eyni suallar hər hava limanında təkrarlanır.
Qeydiyyat mərhələsində əsas sözlər bunlardır: check-in (qeydiyyat), boarding pass (minik talonu), luggage və ya baggage (bagaj), carry-on (əl yükü), passport (pasport), flight number (reys nömrəsi), window seat və aisle seat (pəncərə və keçid tərəfi yer). İşçi sənə Window or aisle? deyə soruşa bilər. Cavab olaraq Window, please demək bəsdir. Bagaj çəkisini soruşanda Is it overweight? və ya How much is the extra baggage fee? yaxşı qəlibdir.
Təhlükəsizlik nəzarətində sənə Please take off your belt, Put your laptop in the tray, Empty your pockets kimi göstərişlər veriləcək. Bunları danışmaq lazım deyil, yalnız anlamaq lazımdır. Sərhəd nəzarətində isə ən çox verilən suallar bunlardır: What is the purpose of your visit? (səfərin məqsədi nədir?), How long will you stay? (nə qədər qalacaqsan?), Where will you stay? (harada qalacaqsan?). Cavablar qısa olmalıdır: Tourism. Five days. At the Hilton hotel. Uzun izahat verməyə ehtiyac yoxdur.
Qapı və elanlar üçün üç söz xüsusilə önəmlidir: gate (çıxış qapısı), delayed (gecikib) və cancelled (ləğv olunub). Əgər reys gecikibsə, informasiya piştaxtasında Excuse me, is my flight delayed? What is the new departure time? deyə soruşa bilərsən. Bağlantılı reysdə Where can I find the connecting flight? sualı həyat xilas edir. Elanı eşitdikdə yalnız reys nömrəsini və qapı nömrəsini tutmağa çalış, qalan sözlər ikinci dərəcəlidir.
Gəlişdə də bir neçə söz lazım olur: arrivals (gəliş), baggage claim (bagaj təhvil alma yeri), customs (gömrük), exit (çıxış). Bagajın gəlməsə, baggage claim yaxınlığındakı xidmət masasına gedib My suitcase hasn't arrived. Here is my baggage tag deyirsən. Bagaj nişanını (tag) əvvəlcədən şəkilə almaq yaxşı vərdişdir, çünki bu, axtarışı sürətləndirir.
Otel və yaşayış yeri
Otelə çatanda danışıq adətən üç mərhələdən keçir: qeydiyyat, otaq və xidmət. Qeydiyyatda ən çox işlənən cümlə I have a reservation under the name of... cümləsidir. Resepşn işçisi pasportu və təsdiq nömrəsini istəyəcək: Could I see your passport, please? Do you have a confirmation number? Hər şeyi telefondan və ya çapdan göstərə bilərsən, yetər ki, sənə nə deyildiyini anlayasan.
Otaq barədə suallar çox sadə qəliblərlə qurulur. What time is breakfast? Is breakfast included? Is there Wi-Fi in the room? What is the Wi-Fi password? What time is check-out? Bunların hamısı eyni quruluşdur: sual sözü, fel, mövzu. Cavablarda saatlar və rəqəmlər çıxır. Buna görə rəqəmləri ingiliscə rahat tanımaq vacibdir. Məsələn, thirteen və thirty, fifteen və fifty bir-birinə çox oxşar eşidilir, bu səbəbdən saatı təkrar soruşmaq çəkinməli deyil.
Otaqda problem yaranarsa, sakit və konkret danışmaq lazımdır. The air conditioner doesn't work. There is no hot water. The room is too noisy. Could you change my room? Could you send someone to fix it? Bu cümlələrdə əsas söz doesn't work və ya there is no formasıdır. Problemi və istədiyini iki qısa cümlə ilə de, otel işçiləri çox vaxt həll yolunu tez təklif edir. Əlavə olaraq, towel (dəsmal), pillow (yastıq), blanket (yorğan), key card (açar kartı), lift və ya elevator (lift) kimi sözlər sənə lazım olacaq.
Rezervasiya platformasında otaq seçərkən də ingilis dili sözləri çıxır: single room, double room, twin room, suite, per night, deposit, refundable və non-refundable. Axırıncı iki söz xüsusilə vacibdir. Refundable ləğv halında pulun qaytarıldığını, non-refundable isə qaytarılmadığını bildirir. Bu fərqi bilməmək səfər planı dəyişəndə böyük zərərə gətirib çıxara bilər.
Şəhərdə nəqliyyat və yol tapmaq
Şəhər daxilində nəqliyyat üçün əsas qəlib Excuse me, how do I get to...? qəlibidir. Ardınca yer adını əlavə edirsən: the airport, the central station, the museum, this address. Cavabı eşidəndə iki-üç sözü tutmağa çalış: straight (düz), left (sol), right (sağ), corner (künc), traffic lights (svetofor), opposite (qarşı tərəfdə), next to (yanında), behind (arxasında). Bu sözləri bildikdə, bir adam sənə yol göstərəndə çox vaxt başa düşürsən.
Taksidə ən etibarlı üsul ünvanı telefonda yazılmış halda göstərməkdir. Bununla yanaşı bir neçə ifadə faydalıdır: Could you use the meter, please? (sayğacı işlədə bilərsiniz?), How much will it cost? (nə qədər olacaq?), Please stop here (burada saxlayın), Keep the change (qalanı götürün). Qiyməti əvvəlcədən soruşmaq bir çox ölkədə qeyri-müəyyənliyin qarşısını alır. Əgər taksi tətbiqindən istifadə edirsənsə, bu mərhələ xeyli sadələşir, amma sürücüyə Hello, I'm your passenger kimi qısa salam yenə də faydalıdır.
Metro, avtobus və qatarda bilet sözləri önə çıxır: single ticket (birtərəfli bilet), return ticket (gediş-gəliş bileti), day pass (günlük bilet), platform (platforma), timetable və ya schedule (cədvəl), transfer (keçid), stop (dayanacaq). Qatarda səndən Is this seat taken? soruşula bilər və ya sən soruşa bilərsən. Bu, sözün əsl mənasında ən çox işlənən sual olacaq. Cavab Yes, it's taken və ya No, go ahead deməkdir.
İcarə avtomobili götürəcəksənsə, əlavə sözlər lazım olur: driving licence (sürücülük vəsiqəsi), insurance (sığorta), full tank (dolu çən), unlimited mileage (limitsiz məsafə), deposit (girov). Müqaviləni imzalamazdan əvvəl sığorta şərtlərini mütləq soruş: Does this include full insurance? What is the deductible? İngilis dilində rəsmi müqavilə oxuyursansa, tələsmə, hər sətri telefonda tərcümə edib yoxla.
Restoran, kafe və yerli yeməklər
Restoran sözləri səyahətin ən xoş hissəsidir, çünki burada səhv etməyin qiyməti kiçikdir. Əsas ardıcıllıq belədir: masa tapmaq, menyuya baxmaq, sifariş vermək, yeməyi yemək, hesabı istəmək. Masa üçün A table for two, please yetərlidir. Rezervasiya etmisənsə, I have a reservation for 7 pm deyirsən. Ofisiant Are you ready to order? soruşanda hələ hazır deyilsənsə, Just a few more minutes, please cavabı təbiidir.
Menyunu oxumaq üçün bir neçə söz lazımdır: starter (başlanğıc yemək), main course (əsas yemək), dessert (desert), side dish (qarnir), drink (içki), vegetarian (vegetarian), spicy (acı), grilled (qrilləmə), fried (qızardılmış), baked (bişirilmiş). Anlamadığın yemək varsa, çəkinmə: What is this dish? Does it contain meat? Is it very spicy? Bu suallar nəinki ünsiyyətdir, həm də sağlamlığın üçün vacibdir.
Qida allergiyası və ya pəhriz məhdudiyyətin varsa, bunu əvvəlcədən deməlisən. I'm allergic to nuts. I don't eat pork. I'm vegetarian. Is there any dairy in this? Bu cümlələri telefonda saxlamaq və lazım gələndə göstərmək daha təhlükəsizdir. Allergiya halında ingilis dilində dəqiq söz bilmək həqiqətən vacibdir: allergic (allergik), peanuts (yerfındığı), shellfish (dəniz məhsulları), gluten (qlüten), lactose (laktoza).
Ödəniş zamanı Could we have the bill, please? (Britaniya variantı) və ya Could we have the check, please? (Amerika variantı) işlənir. Ayrı-ayrı ödəmək istəyirsinizsə, Could we pay separately? deyirsən. Kartla ödəmək üçün Can I pay by card? və ya Do you accept contactless? sualı kifayətdir. Restoranı tərk edərkən Thank you, it was delicious demək həm nəzakətdir, həm də xoş təəssürat buraxır.
Alış-veriş, pul və suvenirlər
Alış-verişdə ən çox işlənən üç söz how much, discount və receipt sözləridir. Qiymət soruşmaq üçün How much is this? və ya How much does it cost? kifayətdir. Bazarda danışıq (bargaining) qəbul olunan ölkələrdə Could you give me a better price? Is that your best price? deyə bilərsən. Mağazada Do you have this in a smaller size? Can I try it on? kimi suallar paltar üçün əsasdır. Fitting room (soyunub-geyinmə otağı) sözünü də bilmək faydalıdır.
Pul dəyişərkən və bankomatdan istifadə edərkən bir neçə söz önəmlidir: exchange rate (məzənnə), commission (komissiya), cash (nağd), ATM (bankomat), withdraw (pul çıxarmaq), PIN (şifrə). Valyuta dəyişən yerdə What is the exchange rate today? Is there a commission? soruşmaq vacibdir, çünki komissiya fərqlənir. Bankomatda dil seçimini İngilis dilinə dəyişmək ən asan yoldur, ekran sənə addım-addım göstərəcək.
Suvenirlər və xüsusi alış-veriş üçün Is this handmade? Is this made locally? Could you wrap it as a gift? kimi suallar yaxşıdır. Gömrükdən keçərkən nəyin sərbəst, nəyin məhdud olduğunu bilmək lazımdır. Duty-free (gömrüksüz) mağazalarda aldığın əşyaları saxlamaq və çeki qorumaq yaxşı vərdişdir. Tax refund (vergi qaytarılması) bəzi ölkələrdə turistlər üçün mövcuddur, soruşmağa dəyər: Is tax refund available for tourists?
Təcili hallar və kömək istəmək
Ümid edirik ki, bu bölməyə heç vaxt ehtiyac olmayacaq, amma bilmək mütləqdir. Təcili hallar üçün ən vacib söz help sözüdür. Ondan sonra problemi təyin edən söz gəlir: I'm lost (itmişəm), I'm sick (xəstəyəm), I lost my passport (pasportumu itirmişəm), My wallet was stolen (pulqabım oğurlanıb), There's been an accident (qəza olub). Bu beş cümləni telefonda yadda saxla.
Tibbi kömək lazım olarsa, simptomları izah etmək üçün əsas sözlər bunlardır: pain (ağrı), headache (baş ağrısı), stomachache (qarın ağrısı), fever (hərarət), allergy (allergiya), medicine (dərman), pharmacy (aptek), hospital (xəstəxana), ambulance (təcili yardım). Cümlə qəlibi sadədir: I have a headache. I have a fever. My stomach hurts. I need a doctor. Səyahət sığortası polisinin nömrəsini və sığorta şirkətinin ingiliscə əlaqə məlumatını həmişə yanında saxla.
İtirilmiş sənəd üçün əvvəlcə yaxınlıqdakı polis bölməsinə gedib I want to report a lost passport deyirsən, sonra konsulluğa müraciət edirsən. Bu mərhələdə konsulluq nömrəsini və ölkədəki Azərbaycan səfirliyinin əlaqə məlumatını əvvəlcədən telefona yazmaq lazımdır. Eləcə də pasportun şəklini və surətini ayrıca saxlamaq prosesi xeyli sürətləndirir.
Anlamadıqda isə üç sehrli ifadə var: Sorry, could you repeat that? Could you speak more slowly? Could you write it down? Bu üç cümlə söhbəti xilas edir. Qarşı tərəf yavaş danışanda və ya yazanda, anlama səviyyəsi dərhal yüksəlir. Heç vaxt başa düşməmiş kimi başını tərpətməyin, çünki bu, ciddi səhvlərə səbəb ola bilər.
Səyahətdə ən çox edilən dil səhvləri
Birinci səhv bütün cümləni əvvəlcədən hazırlamağa çalışmaqdır. Səyahətdə söhbət tez dəyişir və hazırladığın cümlə qarşı tərəfin cavabına uyğun gəlməyə bilər. Daha yaxşı üsul qəlibləri bilmək və situasiyaya uyğun olaraq uyğunlaşdırmaqdır. Where is the toilet? qəlibini bilirsənsə, onu the station, the exit və ya the pharmacy üçün də işlədirsən.
İkinci səhv nəzakət sözlərini unutmaqdır. Please, thank you, excuse me və sorry ingilis dilində Azərbaycan dilindən daha tez-tez işlənir. Xidmət işçisi ilə danışanda bu sözlərin yoxluğu kobud görünür. Hər xahişin əvvəlində və ya sonunda please demək vərdiş etmək lazımdır. Bu, tonu yumşaldır və cavabı yaxşılaşdırır.
Üçüncü səhv rəqəmləri yanlış başa düşməkdir. Qiymət, saat, qapı nömrəsi və otaq nömrəsi rəqəmlərlə bildirilir. Rəqəmləri tez tanımamaq pul itkisinə və ya qaçırılmış reysə səbəb ola bilər. Səfərdən əvvəl 1-100 arasında rəqəmləri ingiliscə eşidib tanımaq məşqi çox faydalıdır. Qiyməti anlamadıqda telefonun kalkulyatorunda yazdırıb göstərməsini istəmək tamamilə normaldır.
Dördüncü səhv səssiz qalmaqdır. İnsanlar səhv etməkdən qorxub heç nə demirlər, amma nəticədə daha çox çətinlik yaşayırlar. Anadilli danışanlar və xidmət işçiləri turistlərin səhv etdiyini bilir və adətən səbirli olurlar. Sadə cümlə, jest və təbəssümlə çox şey həll olunur. Mükəmməl olmayan ingilis dili heç danışılmayan ingilis dilindən qat-qat yaxşıdır.
Beşinci səhv tərcümə tətbiqinə həddindən artıq güvənməkdir. Tətbiq faydalı köməkçidir, amma internet olmayanda, batareya bitəndə və ya səs-küylü yerdə işləməyə bilər. Əsas ifadələri yaddaşda saxlamaq və tətbiqi ehtiyat vasitə kimi istifadə etmək daha sağlam yanaşmadır. Tərcümə vasitələrinin üstünlük və məhdudiyyətləri barədə ayrıca yazı da mövcuddur.
Səfərdən əvvəl 3 həftəlik hazırlıq planı
Səfər zamanı telefonu ağıllı istifadə et
Telefon müasir səyahətçinin ən güclü alətidir, amma ağıllı istifadə lazımdır. Səfərdən əvvəl istifadə edəcəyin xəritə və tərcümə tətbiqlərində oflayn rejimi yüklə. Beləcə internetin zəif olduğu yerdə də işləyə bilər. Telefona ayrıca qeyd yarat və bu yazıdakı vacib cümlələri ora köçür: ünvanın, otelin adı, rezervasiya nömrəsi, allergiya cümləsi, təcili ifadələr.
Ünvanları və yer adlarını həmişə ingilis və ya yerli dildə yazılmış halda saxla. Taksiçiyə və ya yoldan keçənə telefonu göstərmək tələffüzlə mübarizədən daha etibarlıdır. Əgər yer adının tələffüzü çətindirsə, onu sürətlə dinləyib bir neçə dəfə təkrarla. Bu, ən azı tanınma ehtimalını artırır. Tələffüzün əsasları üçün ayrıca yazılar var, səs vurğusu və sözlərin düzgün deyilişi ünsiyyəti asanlaşdırır.
Tərcümə tətbiqindən istifadə edərkən qısa və sadə cümlələr yaz. Uzun, mürəkkəb cümlələr səhv tərcümə olunur. Məsələn, Could you tell me where I can find a pharmacy that is open now yerinə Where is an open pharmacy? yaz. Kamera ilə tərcümə (menyu və yol işarələri üçün) çox faydalıdır, amma nəticəni həmişə sağlam düşüncə ilə yoxla.
Müxtəlif ölkələrdə ingilis dili fərqləri
İngilis dili hər ölkədə eyni səslənmir. Britaniya, Amerika, Avstraliya və Hindistan ingilis dili bir-birindən həm tələffüz, həm də lüğət baxımından fərqlənir. Məsələn, Britaniyada lift lift, Amerikada elevator adlanır. Pasport nəzarətində, avtobusda və restoranda eyni əşya müxtəlif adlarla çıxa bilər. Buna görə bir variantı yaxşı öyrən, digərlərini isə eşidəndə tanımağa çalış.
İngilis dili ana dil olmayan ölkələrdə (Türkiyə, Almaniya, İtaliya, Yaponiya və s.) vəziyyət fərqlidir. Orada insanlar ingilis dilində sadə danışır, tələffüz yerli aksentlə qarışır. Bu, əslində sənin üçün daha yaxşıdır, çünki onlar da sadə cümlələrlə danışır və yavaş danışmağa öyrəşiblər. Qarşılıqlı anlaşma çox vaxt anadilli danışanlarla olduğundan daha asan alınır.
Turistik yerlərdə (otel, hava limanı, məşhur muzeylər) personal ingilis dilini yaxşı bilir. Amma kiçik şəhərlərdə, yerli bazarlarda və qeyri-turistik rayonlarda ingilis dili zəif ola bilər. Belə yerlərdə jestlər, rəqəmlər, şəkillər və tərcümə tətbiqi önə çıxır. Yerli dildə də üç dörd əsas söz öyrənmək (salam, təşəkkür, zəhmət olmasa) böyük hörmət göstəricisidir və ünsiyyəti dərhal isidir.
Daha rahat danışmaq istəyirsənsə
Əgər səyahət etməkdən başqa, xaricdə işləmək, oxumaq və ya tez-tez ezamiyyətə getmək planlaşdırırsansa, hazır ifadələrdən kənara çıxmaq lazım gələcək. Bu zaman sistemli təhsil daha səmərəlidir. Müəllimlə işləmək yanlış tələffüzü və qrammatik tələləri dərhal düzəltməyə imkan verir. Real situasiya oyunları ilə məşq edən şagird səfərdə özünü daha əmin hiss edir. ingilis dili repetitorları tap səhifəsində məqsədinə uyğun müəllimi müqayisə edə bilərsən.
Qrup formatını üstün tutanlar üçün isə ingilis dili kursları səhifəsində formatlar, cədvəl və qiymət barədə məlumat var. Səyahət məqsədi ilə qısa kurs götürmək də mümkündür: bir neçə həftəlik fokuslu proqram hava limanı, otel və restoran situasiyalarını məhz canlı dialoqlarla işləyir. Sıfırdan başlayırsansa, əvvəlcə ümumi bazanı oturtmaq daha ağıllıdır.
Gündəlik danışıq ifadələrini də öyrənmək istəyirsənsə, gündəlik həyatda işlənən ingilis ifadələri yazısı tanışlıq, alış-veriş və söhbəti davam etdirən ifadələri ətraflı verir. Səyahət ifadələri ilə bu yazıdakı ifadələr bir-birini tamamlayır və birlikdə öyrənildikdə səyahətçinin danışıq bazasını demək olar ki, tam örtür.
Yekun: az, amma düzgün öyrən
Səyahət üçün ingilis dili sözləri və ifadələri uzun siyahı deyil, qısa və yaxşı seçilmiş çantadır. Altı situasiya, dörd əsas qəlib, bir neçə onlarla söz və üç xilasedici ifadə: səfərin böyük hissəsini bu qədər materialla keçmək olar. Qalanı jestlər, telefon və səbirlə tamamlanır.
Bu həftə üçün sadə tapşırıq: növbəti səfərini düşün və onun ən çətin situasiyasını seç, məsələn, hava limanı. Oradan beş ifadə götür, ucadan on dəfə de və telefonda qeyd yarat. Üç həftə ərzində altı situasiyanın hamısını eyni qaydada keç. Səfər günü gələndə sənin üçün ingilis dili qorxu mənbəyi yox, tanış alət olacaq.