"Mənim yaşımda artıq dil öyrənilmir" cümləsini çox eşitmişik. Bu fikir o qədər geniş yayılıb ki, bir çox insan heç cəhd etmədən vaz keçir. Halbuki 40, 50 və hətta 60 yaşdan sonra ingilis dili öyrənən insanlar həm Azərbaycanda, həm dünyada çoxdur. Onlar uşaq kimi sürətlə irəliləməyə bilər, amma özlərinə məxsus güclü tərəfləri var və düzgün üsulla real nəticə əldə edirlər.
Bu yazı yaşlı insanlar üçün ingilis dili öyrənmək barədə dürüst və praktik mənzərə verir. Yaddaş və tempo haqqında nə doğrudur, nə mifdir, böyüklərin hansı üstünlükləri var, dörd mümkün öyrənmə yolundan hansını seçmək olar, gündəlik məşq necə qurulur və ilk 12 həftə necə keçməlidir. Nəticədə "başlamaq gecdir" fikri yerinə "hardan başlayım" sualının cavabı olacaq.
Yaş dil öyrənməyə mane olurmu? Mifləri ayıraq
Dil öyrənmə üzrə tədqiqatlarda təkrarlanan bir müşahidə var: uşaqlar tələffüzü və səsləri təbii yolla mənimsəməkdə üstündür, amma bu, yaşlı insanın dil öyrənə bilməməsi demək deyil. Böyüklər qrammatika qaydalarını daha tez başa düşür, sözləri məntiqi əlaqələrlə yadda saxlayır və öz məqsədini aydın bilir. Uşaq dili illərlə mühitdə öyrənir, böyük isə düzgün plan qursa, aylar ərzində gündəlik ehtiyacı örtən səviyyəyə çata bilir.
Birinci mif: "yaddaş zəifləyib, söz yadda qalmır". Doğrudur ki, yaşla qısamüddətli yaddaşın sürəti dəyişə bilər. Lakin yaddaşın işləməsi təkrar sıxlığından və məna bağlantısından çox asılıdır. Söz hər gün 5-6 dəfə yox, fasilələrlə, bir neçə günə bölünmüş şəkildə təkrarlananda yaddaşda qalır. Bu üsulun mexanizmini ayrıca izah edən lüğət öyrənmək üçün spaced repetition yazısı yaşlı öyrənənlər üçün də tam işləyir.
İkinci mif: "tələffüzüm heç vaxt düzəlməyəcək". Aksent qalması normaldır və əksər insan üçün problem deyil. Əsas məqsəd mükəmməl Britaniya və ya Amerika səsi deyil, qarşı tərəfin səni rahat anlamasıdır. Üçüncü mif: "mənə yalnız uşaq üsulları işləyir". Əslində böyüklər üçün aydın izah, nümunə və məntiqi qayda uşaq oyunlarından daha effektivdir. Dördüncü mif: "bir ildə sərbəst danışacam". Bu da gerçək deyil, sərbəst danışıq üçün ildən artıq müntəzəm məşq lazımdır. Gerçək hədəf isə daha kiçikdir və daha tez əldə olunur: restoranda sifariş vermək, səyahətdə yol soruşmaq, nəvə ilə sadə söhbət etmək.
Niyə indi? Hədəfini müəyyən et
Yaşlı insan ingilis dili öyrənməyə başlayanda motivasiya adətən daxili olur: nəvə ilə danışmaq, xaricdə yaşayan uşaqlara qonaq getmək, səyahət, texnologiyanı rahat işlətmək və ya sadəcə özünü inkişaf etdirmək. Bu, böyük üstünlükdür, çünki məcburiyyətlə yox, istəklə öyrənən adam daha möhkəm davam edir. Əvvəlcə niyə öyrəndiyini bir cümlə ilə yaz və görünən yerə as. Motivasiya düşəndə ona qayıtmaq lazım olacaq.
Hədəfi konkret formula ilə yaz. "İngilis dili bilmək istəyirəm" qeyri-dəqiq cümlədir. "3 aydan sonra hava limanında sərbəst sual vermək və otel rezervasiyasını edə bilmək" isə ölçülə bilən məqsəddir. Konkret məqsəd hansı mövzularla başlamalı olduğunu da göstərir. Səyahət üçün öyrənənin lüğəti ilə iş üçün öyrənənin lüğəti əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Dilin həyatdakı ümumi dəyərini görmək üçün ingilis dili öyrənmək niyə vacibdir yazısına baxa bilərsən.
Əgər başlanğıcda tam sıfırdan getdiyini düşünürsənsə, əvvəlcə səviyyəni bil. Çox insan "heç nə bilmirəm" deyir, amma televizordan, mahnılardan, istifadə etdiyi telefondan və reklamlardan yüzlərlə söz artıq tanıyır. Səviyyə təyini həm sənə, həm müəllimə lazımdır. Səviyyələrin mənasını aydın görmək üçün ingilis dili A1 başlanğıc səviyyəsi yazısı kifayət qədər konkretdir.
Dörd yol: hansı sənə uyğundur?
Aşağıdakı kartlar yaşlı öyrənən üçün dörd mümkün yolu eyni meyarlarla müqayisə edir. Hər kartda kimə uyğun olduğu, əsas üstünlük və əsas çətinlik göstərilib.
Çox insan üçün ən yaxşı nəticə iki yolun birləşməsindən gəlir. Məsələn, həftədə iki dəfə müəllimlə dərs və hər gün evdə qısa təkrar. Müəllim istiqaməti və səhvlərin düzəldilməsini verir, evdəki məşq isə öyrənilənin yaddaşda möhkəmlənməsini təmin edir. Yalnız evdə məşq edən insan çox vaxt səhvi özü görə bilmir və səhv öyrəşib qalır.
Yaşlı tələbə üçün müəllim seçərkən üç şeyə diqqət yetir. Birincisi, müəllim yavaş və aydın danışırmı? İkincisi, böyüklərlə işləmək təcrübəsi varmı? Üçüncüsü, səhvi utandırmadan düzəldirmi? Çünki uşaqlarla və abituriyentlərlə işləyən hər müəllim böyüklərlə rahat işləmir. Yaş fərqinə görə utanc hissi dil öyrənməyin ən böyük düşmənlərindən biridir, ona görə müəllimin davranışı və səbri qiymətli göstəricidir. Bu baxımdan ingilis dili repetitorları tap səhifəsində müəllimlərin təqdimatlarını, təcrübəsini və tələbə rəylərini oxu, sonra sınaq dərsinə yaz.
Yaşlı öyrənənin üstünlükləri: nəyə güvənmək olar?
İlk üstünlük həyat təcrübəsidir. Sən artıq azərbaycan dilində, bəlkə rus və ya digər dillərdə qrammatika anlayışını bilirsən: isim, fel, zaman, sifət. Bu anlayışlar yeni dildə də eyni işləyir. Uşaq bunu hələ öyrənməlidir, sən isə yeni dildə həmin anlayışlara yalnız yeni forma qoşursan. Məsələn, Azərbaycan dilində cümlə felə qurtarır, ingilis dilində isə fel ikinci yerdə gəlir. Bu fərqi başa düşən böyük insan səhvi daha tez tuta bilir.
İkinci üstünlük intizamdır. Gənc yaşda dərsi buraxmaq, səhər tezdən qalxmamaq, telefona vaxt itirmək kimi cazibələr çoxdur. Yaşlı insan isə vaxtını və prioritetlərini daha yaxşı bilir. Əgər gündə 20 dəqiqə ayırmaq qərarına gəlirsə, bunu adətən yerinə yetirir. Üçüncü üstünlük təcrübədən gələn mətn anlamadır. Oxuduğun mətni tam başa düşməsən də, kontekstdən məna çıxarmaq bacarığın yüksəkdir.
Dördüncü üstünlük aydın məqsəddir. Böyüklər "yaxşı olar bilmək" üçün yox, konkret bir ehtiyac üçün öyrənirlər. Bu da proqramı daraltmağa imkan verir. Hər şeyi öyrənməyə çalışmaq əvəzinə yalnız lazım olan mövzulara yönəlmək vaxta qənaət edir. Məsələn, səyahətçi üçün 300-400 söz və 20-30 hazır ifadə ilk aylarda çox şey həll edir.
Real çətinliklər və onlara necə yanaşmaq
Dürüst olaq, yaşlı insanın qarşısında real çətinliklər də var. Birincisi, yeni sözün yadda qalması bəzən gec baş verir. Bu normaldır və həll yolu təkrarın aralığını qısa tutmaq, sözləri cümlə daxilində öyrənmək və öyrəndiyini yazıb səsləndirməkdir. Təkcə siyahıya baxmaq kifayət etmir. Söz üçün kiçik, sənə aid cümlə qur: "I drink tea every morning". Şəxsi cümlə yaddaşda daha möhkəm qalır.
İkinci çətinlik eşitmədir. Dinləmə bacarığı sürətli nitqi tutmaqda çətinlik yaradır. Burada gərəkli şey sürəti azaltmaqdır: yavaş danışılan audio materialları seç, mətnlə birlikdə dinlə və eyni parçanı bir neçə dəfə təkrarla. Eşitmə ilə bağlı fiziki problemin varsa, qulaqlıq və yaxşı səs keyfiyyəti vacibdir. Dinləmə bacarığını mərhələ-mərhələ inkişaf etdirmək üçün ingilis dili listening bacarığı yazısı faydalı olacaq.
Üçüncü çətinlik utancdır. Bir çox yaşlı insan səhv etməkdən qorxur və danışmır. Halbuki dil danışmaqla öyrənilir. Həll yolu təhlükəsiz mühit yaratmaqdır: müəllimlə fərdi dərs, ailə üzvü ilə qısa məşq və ya güzgü qarşısında özünə danışmaq. Səhv öyrənmənin bir hissəsidir, uğursuzluq yox. Dördüncü çətinlik vaxtdır. Çox insan ev, iş və nəvə baxımı arasında vaxt tapmır. Burada 20 dəqiqəlik qısa hissələrə bölmək, məşqi gündəlik vərdişə, məsələn səhər çayı ilə bağlamaq kömək edir.
Gündəlik məşq necə qurulur?
Yaşlı öyrənən üçün ən effektiv yanaşma "çox və nadir" yox, "az və hər gün" modelidir. Gündə 20 dəqiqəni iki hissəyə böl. Birinci hissədə 10 dəqiqə yeni material: bir mövzunu oxu, 5-6 yeni söz öyrən. İkinci hissədə 10 dəqiqə təkrar və danışıq: dünən və keçən həftənin sözlərini yoxla, öyrəndiyin cümlələri ucadan de. Ucadan demək vacibdir, çünki dil danışıq bacarığıdır və yalnız oxumaqla inkişaf etmir.
Mövzu seçərkən gündəlik həyata yaxın olanlardan başla: salamlaşma, tanışlıq, ailə, yemək, alış-veriş, saat və tarix, səyahət. Bu mövzular həm ən çox lazım olanlardır, həm də sözlər gündəlik həyatda təkrarlandığı üçün yaddaşda qalır. Evdə sözlərin üzərinə kiçik kağız yapışdırmaq klassik, amma işləyən üsuldur: soyuducuya "fridge", qapıya "door", güzgüyə "mirror" yazıb yapışdır. Hər dəfə baxanda öz-özünə təkrar edirsən.
Evdə öyrənmək istəyən yaşlı insan üçün hazır sistemə ehtiyac var. Hansı resursun uyğun olduğunu və dərsləri necə ardıcıl qurmağı evdə ingilis dili öyrənmək yazısında ətraflı görə bilərsən.
Resursları seçmək üçün ingilis dili öyrənmək üçün proqramlar və saytlar yazısı kömək edir. Əsas qayda: eyni anda çox resursa yayılma. Bir dərslik, bir tətbiq və bir dinləmə mənbəyi başlanğıc üçün kifayətdir.
Texnologiyadan qorxma, amma ona da bağlanma. Telefondakı tətbiq sözləri təkrarlamaq üçün əladır, lakin canlı insanla danışığı əvəz etmir. Hətta ayda bir dəfə də olsa, bir müəllimlə və ya dil tərəfdaşı ilə danışmaq tətbiqin verə bilmədiyini verir: real cavab, real tempo və real səhv düzəlişi. Əgər yaxınlarında ingilis dili bilən nəvə, qonşu və ya dost varsa, ona həftədə bir dəfə qısa söhbət təklif et.
İlk 12 həftədə nələri öyrənmək lazımdır?
Aşağıdakı plan sıfırdan və ya çox zəif səviyyədən başlayan yaşlı öyrənən üçün nəzərdə tutulub. Həftələr üç mərhələyə bölünüb və hər mərhələnin sonunda real nəticə var. Planı özünə uyğunlaşdıra bilərsən, amma ardıcıllığı və gündəlik qısa məşqi saxla.
Plan sonunda sən minlərlə söz bilməyəcəksən, amma sadə söhbəti başa düşəcək, özünü təqdim edəcək və sual verəcəksən. Bu isə yaşlı insan üçün böyük psixoloji qələbədir, çünki "bacarmıram" hissi "bacarıram" hissi ilə əvəz olunur. Növbəti 12 həftəyə daha yüksək hədəflə keçmək həmişə daha asan olur.
Müəllimlə işləmək: nə vaxt lazım olur?
Müstəqil öyrənmək bir yerə qədər işləyir. Ən çox üç halda müəllim köməyi həlledici olur. Birinci hal: tələffüzdə və qrammatikada səhvlərin yığılması. Özün səhvini görməyəndə eyni yanlış forma illərlə təkrarlanır. İkinci hal: motivasiyanın düşməsi. Müəllimlə razılaşdırılmış dərs vaxtı insanı intizamda saxlayır. Üçüncü hal: konkret məqsədin olması, məsələn, viza müsahibəsi, səyahət və ya sənəd tərcüməsi.
İlk dərs üçün hazırlıq sadədir. Müəllimə nə üçün öyrənmək istədiyini, nə qədər vaxtın olduğunu və nədən çəkindiyini de. Yaxşı müəllim bunu nəzərə alıb proqram qurur. Sınaq dərsindən sonra rahat olub-olmadığını özün qiymətləndir: müəllimin tempi, səsi və izahı sənə uyğundurmu? Uyğun deyilsə, başqa müəllimlə sınaq dərsi keçmək tamamilə normaldır. Dərsin keçdiyi yeri də nəzərə al: evdə, müəllimin yanında və ya video görüşlə. Yaşlı tələbələrin çoxu ilk aylarda üz-üzə formatı üstün tutur, sonradan video görüşə keçir.
Qrup və ya kurs seçmək istəyənlər üçün səviyyəyə uyğun proqram vacibdir. İngilis dili kursları arasında yaşlılar üçün ayrıca qrup olmasa da, kiçik qrup və səbirli müəllim eyni təsiri verir. Əsas məsələ qrupda həmişə yavaşlanmağa icazə verilməsidir. Dərsdə sual vermək və təkrar istəmək tamamilə normaldır.
Ən çox edilən səhvlər
Yaşlı öyrənənlərin etdiyi bir neçə təkrarlanan səhv var. Birincisi, çox sürətlə irəliləməyə çalışmaqdır. Dərsliyin ilk 10 səhifəsini bir günə bitirib sonra bir həftə ara vermək effektiv deyil. İkincisi, hər sözün tərcüməsini yazıb mənasını sorğulamamaqdır. Sözü mənası və cümləsi ilə yadda saxlamaq daha yaxşıdır. Üçüncüsü, təkcə qrammatikaya vaxt ayırıb danışmamaqdır. Dil biliyi danışmaqla bərkiyir.
Dördüncü səhv özünü gənclərlə müqayisə etməkdir. Kimsə eyni mövzunu üç həftəyə öyrənirsə, sən altı həftəyə öyrənə bilərsən, bunda problem yoxdur. Sənin yolun sənin sürətinlə gedir. Beşinci səhv ilk çətinlikdə vaz keçməkdir. Plato, yəni irəliləyişin görünməməsi mərhələsi hər öyrənənin yaşadığı normal haldır və adətən bir neçə həftədən sonra keçir. Bu dövrdə hədəfə qayıtmaq, məşqin formasını dəyişmək və kiçik qələbələri qeyd etmək kömək edir.
Altıncı səhv ev mühitində məşqi yalnız oturub-oxumaqla məhdudlaşdırmaqdır. Dil hərəkət, səs və emosiya ilə daha yaxşı yadda qalır. Mətbəxdə yemək hazırlayanda əşyaların adını ingiliscə de, gəzintidə gördüklərini mənimsədiyin sözlərlə təsvir et. Belə kiçik oyunlar öyrənməni yükdən sevinca çevirir. İstəyirsənsə, sevdiyin köhnə filmləri altyazı ilə izləmək də rahat və xoş yoldur.
Son bir məsləhət: öz tərəqqini yaz. Hər həftənin sonunda öyrəndiyin 5 yeni ifadəni və ilk dəfə başa düşdüyün bir cümləni dəftərə qeyd et. Aylar sonra dəftəri vərəqlədikdə nə qədər irəlilədiyin göz qarşısında olur və bu, ən güclü motivasiya mənbələrindən biridir. İngilis dili öyrənməyə başlamaq üçün ən yaxşı vaxt bu gündür, çünki hər keçən həftə yeni sözlər və yeni özgüvən gətirir. İstəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap və bu həftə ilk sınaq dərsini planlaşdır.