Gündə neçə saat brauzerdə keçirdiyini heç hesablamısan? İş, oxu, video, sosial şəbəkə, alış-veriş, hamısı eyni pəncərədə baş verir. Əgər bu vaxtın kiçik hissəsini də ingilis dili öyrənməyə yönəldə bilsən, ayrıca vaxt ayırmadan çox şey qazanarsan. Brauzer əlavələri, yəni extension adlanan kiçik proqramlar, məhz bunu mümkün edir: videoya ikili altyazı qoyur, bilmədiyin sözü bir klikə izah edir, yazdığın cümlədəki səhvi göstərir.
Bu yazıda konkret əlavələrin reytinqini yox, əlavə növlərini və onlardan düzgün istifadə qaydasını izah edirik. Səbəb sadədir: əlavələr tez-tez dəyişir, bəziləri ödənişli olur, bəziləri bağlanır, amma növlər və prinsip sabit qalır. Sonda təhlükəsizlik qaydaları, seçim meyarları və 14 günlük sınaq planı var. Əgər səni ümumilikdə tətbiqlər maraqlandırırsa, əvvəlcə ingilis dili öyrənmək üçün proqram seçimi yazısına bax, çünki əlavələr tətbiqləri əvəz etmir, tamamlayır.
Brauzer əlavəsi nədir və niyə dil öyrənməyə kömək edir
Brauzer əlavəsi brauzerə quraşdırılan kiçik proqramdır. O, açdığın səhifənin üzərinə yeni düymə, pəncərə və ya funksiya əlavə edir. Chrome, Edge, Firefox və digər brauzerlərin öz mağazası var, əlavələr oradan bir kliklə yüklənir. Dil öyrənmək baxımından əlavənin əsas üstünlüyü kontekstdir: sən öyrənmək üçün ayrıca tətbiqə girmirsən, real mətn və real videonun içində öyrənirsən.
Bu fərq çox vacibdir. Dərs tətbiqi sənə hazırlanmış cümlələri verir. Əlavə isə səni maraqlandıran mətnin içində işləyir: sevdiyin kanalın videosunda, işlə bağlı məqalədə, forumda gedən müzakirədə. Maraq olduqda yaddaş daha yaxşı işləyir. Bu səbəbdən əlavələr ən çox real material qarşısında lazım olur: mətnə və ya videoya baxırsan və bu sözü bilib-bilmədiyini dərhal görürsən.
Amma bir şeyi əvvəldən deyək: əlavə sehrli düymə deyil. O, sənin əvəzinə öyrənmir, yalnız öyrənmə yolundakı maneəni azaldır. Bilmədiyin söz üçün lüğət açmaq 20 saniyə çəkirsə, çoxu bunu atır və keçir. Bir kliklə izah gəlirsə, söz yadda qalma şansı qazanır. Yəni əlavənin işi sürtünməni azaltmaqdır, işi görmək isə hələ də səndən asılıdır.
Növ 1: ikili altyazı əlavələri
Video ilə öyrənmək ingilis dili öyrənmənin ən xoş yollarından biridir, amma tək altyazı problem yaradır. Yalnız Azərbaycanca altyazı oxuyursansa, ingilis hissəsinə baxmırsan, yəni dinləmə öyrənmirsən. Altyazı ümumiyyətlə yoxdursa, B1-dən aşağı səviyyədə çoxunu başa düşmürsən və həvəsin itir. İkili altyazı bu ikisinin arasında körpü qurur: ekranda eyni anda həm ingilis, həm də ana dilində mətn görünür.
Bu növ əlavələrin tipik imkanları bunlardır: söz üzərinə klik edəndə mənanı göstərmək, cümləni təkrar oynatmaq, cümlə-cümlə irəli və geri keçmək, videonu yavaşlatmaq, sözü sonradan təkrar üçün saxlamaq. Məşhur nümunələrdən biri Language Reactor adlı əlavədir, o YouTube və bəzi yayım xidmətlərində belə iş görür. Əlavənin hazırkı imkanlarını və qiymətini rəsmi mağaza səhifəsindən yoxlamaq lazımdır, çünki bu şeylər dəyişir.
Burada ən vacib qayda "üç keçid" qaydasıdır. Birinci baxışda altyazısız izlə və nə qədər başa düşdüyünü yoxla. İkinci baxışda yalnız ingilis altyazısı ilə izlə. Üçüncü baxışda bilmədiyin sözlərə ikili altyazı ilə bax. Beləliklə beynin əvvəlcə özü cəhd edir, sonra kömək alır. Əgər ilk gündən ana dilində altyazıya baxırsansa, beyin ən asan yolu seçəcək və ingilis mətnini ümumiyyətlə oxumayacaq.
Videonu seçərkən də ağıllı ol. Dərs videoları yox, səni həqiqətən maraqlandıran mövzular daha yaxşı işləyir: texnologiya icmalı, bişirmə, oyun, futbol, səyahət. Səviyyənə uyğun danışıq sürəti olan kanalları seç. Başlanğıcda aydın tələffüzlü və yavaş danışan aparıcılar, sonradan isə təbii sürətlə danışanlar daha uyğundur. Filmlər və cizgi filmləri üzrə resursları ingilis dili öyrənmək üçün saytlar siyahısında tapa bilərsən.
Növ 2: lüğət və oxu əlavələri
İkinci növ əlavələr mətnlə işləyir. Səhifədə bilmədiyin sözü seçirsən, kiçik pəncərə açılır və orada tərcümə, tələffüz, bəzən nümunə cümlə görünür. Bəziləri əlavə olaraq sözü saxlayır və sonradan söz kartı kimi təkrar etməyə imkan verir. Readlang kimi alətlər bu prinsiplə işləyir: oxuduğun mətndəki sözlər avtomatik olaraq təkrar siyahına düşür.
Bu növün güclü tərəfi odur ki, oxu yarıda kəsilmir. Əvvəllər bilmədiyin sözə rast gələndə yeni sekme açıb lüğətə baxmalı, sonra geri qayıtmalı olurdun, bu isə diqqəti dağıdırdı. İndi izahı mətnin üzərində görürsən və oxumağa davam edirsən. Bu, oxunun axıcılığını qoruyur, axıcılıq isə oxu vərdişinin əsasıdır.
Amma burada böyük tələ var: hər sözü tərcümə etmək. Beynin bunu çox tez öyrənir. Hər naməlum sözdə kliklə tərcümə alırsan və kontekstdən təxmin etmək bacarığın inkişaf etmir. Real həyatda isə söhbətin ortasında heç kim sənə lüğət vermir. Ona görə qayda belədir: əvvəl cümləni sona qədər oxu, sözün mənasını təxmin et, yalnız bundan sonra yoxla. Əgər söz mətndə üç dəfədən çox keçirsə və əsas mənanı dəyişirsə, o zaman mütləq karta əlavə et.
Lüğət əlavəsi ilə yığılan sözləri düzgün təkrar etmək üçün aralıqlı təkrar sistemi lazımdır. Əks halda siyahı uzanır, amma yaddaşa keçmir. Bu sistemi və onun gündəlik tətbiqini ingilis dili öyrənmək üçün sözlər yazısında ətraflı izah etmişik. Əlavə sözü toplayır, aralıqlı təkrar isə onu yaddaşa yerləşdirir. Bu iki hissə bir-birini tamamlayır.
Növ 3: yazı yoxlaması əlavələri
Üçüncü növ yazı ilə bağlıdır. Bu əlavələr yazdığın mətni yoxlayır: orfoqrafiya, fel zamanları, artikl, durğu işarələri və üslub. LanguageTool və Grammarly kimi tanınmış alətlər brauzer əlavəsi kimi də mövcuddur və e-poçt, sosial şəbəkə, veb sənəd redaktorlarında işləyə bilir. Bəzi funksiyaları pulsuzdur, daha dərin təkliflər isə ödənişli paketə aid ola bilər. Hazırkı şərtləri rəsmi səhifədən yoxla.
Yazı əlavələri iş üçün ingilis dilindən istifadə edənlər üçün xüsusilə faydalıdır. E-poçtu göndərməzdən əvvəl artikl səhvini tapmaq, cümlənin həddən artıq uzun olduğunu görmək, daha rəsmi ton təklif almaq, bunlar real qazancdır. İmtahana hazırlaşanlar üçün də yaxşı məşq vasitəsidir: esse yazırsan, səhvləri görürsən və ikinci variant yazırsan.
Tələ isə təklifləri oxumadan qəbul etməkdir. Əgər alət hər düzəlişi sənin əvəzinə edirsə və sən yalnız "qəbul et" düyməsini basırsansa, öyrənmə baş vermir, sadəcə mətn düzəlir. Düzgün vərdiş budur: hər düzəlişi oxu, niyə səhv olduğunu özünə izah et və ən çox təkrarlanan səhvləri ayrıca siyahıya yaz. Üç həftədən sonra siyahıda cəmi iki-üç səhv növü olacaq, onlar da sənin əsl zəif nöqtələrindir. Azərbaycan danışanların tipik səhvlərini əvvəlcədən bilmək üçün azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər yazısı yaxşı başlanğıcdır.
Növ 4: söz kartı və təkrar əlavələri
Dördüncü növ sözləri və ifadələri yadda saxlamağa yönəlib. Bəzi əlavələr səhifədəki sözü bir klikə kart sistemlərinə göndərir, bəziləri isə yeni sekme açanda sənə təkrar sualı göstərir. Başqa növlər brauzerin başlanğıc səhifəsini gündəlik söz göstərən panelə çevirir. Məqsəd eynidir: kiçik, tez-tez təkrar.
Bu yanaşma qısa və ardıcıl məşq prinsipinə əsaslanır. Səni yeni sekme açanda üç saniyəlik təkrar gözləyirsə, günün sonunda 40-50 kiçik təkrar yığıla bilər. Amma bu da hədsiz olmamalıdır: hər sekmədə sual çıxırsa, tezliklə əlavəni söndürəcəksən. Parametrdə təkrar sayını yüngül saxla və yalnız bir söz kartı sistemi seç. Bir neçə sistemi eyni anda işlətsən, sözlər dağınıq qalır.
Üç əsas növün yan-yana müqayisəsi
Cədvəl əvəzinə üç kart istifadə edirik ki, telefonda da rahat oxunsun. Hər kartda əlavə növünün nə etdiyi, kimə uyğun olduğu və ən böyük riski göstərilib.
Kartlardan görünür ki, hər növ fərqli bacarığı gücləndirir: biri dinləməni, biri oxunu, biri yazını. Dördüncü növ olan söz kartları isə bu üçünün hamısına dəstək verir, çünki hər üçündə yeni söz yaranır. Hamısını birdən quraşdırmaq lazım deyil. Əksinə, bir bacarıq seç və yalnız ona uyğun bir əlavə sına.
Quraşdırmadan əvvəl: təhlükəsizlik qaydaları
Brauzer əlavələri güclü alətdir, çünki onlar açdığın səhifələrin məzmununu oxuya bilirlər. Bu da riskdir. Əlavənin işləməsi üçün çox vaxt "bütün saytlarda məlumatı oxumaq və dəyişmək" icazəsi tələb olunur. Əgər pis niyyətli və ya zəif qorunan əlavə quraşdırsan, parol, bank məlumatı və şəxsi yazışmalar təhlükəyə düşə bilər. Ona görə qaydaları ciddi qəbul et.
Praktik yoxlama siyahısı belədir. Birincisi, əlavənin nəşr edəni tanınmışdırmı və rəsmi saytı varmı. İkincisi, icazələr əlavənin işinə uyğundur, yoxsa həddən artıq genişdir. Üçüncüsü, rəylər yalnız mükəmməl ballardan ibarət deyil, real şikayətlər də oxunur. Dördüncüsü, əlavə son aylarda yenilənib, yoxsa tərk edilib. Beşincisi, məxfilik siyahısında məlumatı üçüncü tərəfə göndərdiyi yazılıb. Bu beş yoxlama bir dəqiqə çəkir, amma çox problemin qarşısını alır.
İş və ya məktəb hesabı ilə eyni brauzeri istifadə edirsənsə, daha ehtiyatlı ol. Yazı yoxlayan əlavələr çox vaxt yazdığın mətni serverə göndərir ki, təklif versin. Konfidensial sənədi, müqaviləni və ya şirkət daxili yazışmanı belə əlavəyə yazmaq olmaz. Belə mətnlər üçün əlavəni söndür və ya ayrı brauzer profili istifadə et. Dil öyrənmək üçün ayrıca profil yaratmaq da yaxşı fikirdir: orada yalnız öyrənmə əlavələri olur, iş və bank hesabı isə ayrı qalır.
Seçim meyarları: hansı əlavə sənə uyğundur
Əlavə seçərkən məşhurluğa yox, ehtiyaca bax. Aşağıdakı beş sual çoxu zaman düzgün qərar verməyə kifayət edir.
Birinci sual: hansı bacarıq sənə daha çox lazımdır? Dinləmə problemin varsa, ikili altyazı. Oxuda lüğət çatışmırsa, lüğət əlavəsi. İş yazışması aparırsansa, yazı yoxlaması. İkinci sual: hansı səviyyədəsən? A1-A2 səviyyəsində altyazı əlavələri tez yorucu ola bilər, çünki videoda çox bilinməyən söz olur. Bu səviyyədə qısa, aydın videolar və lüğət əlavəsi daha uyğundur. Səviyyənin hansı mərhələyə uyğun olduğunu bilmək üçün CEFR səviyyələri yazısı kömək edər.
Üçüncü sual: hər gün istifadə edəcəksənmi? Əlavə gündə iki dəqiqə belə işlənmirsə, quraşdırmağın mənası yoxdur. Dördüncü sual: qiymət və pulsuz hissə nədir? Əksər faydalı əlavələrin pulsuz əsas funksiyası var. Ödənişli plana yalnız əlavəni bir ay işlətdikdən sonra keç. Beşinci sual: məlumatın necə işlənir? Məxfilik və icazələr bölməsini oxumadan quraşdırma.
14 günlük sınaq planı
Əlavə tək başına nə vermir
İndi dürüst olaq: brauzer əlavələri danışıq bacarığını inkişaf etdirmir. Videonu ikili altyazı ilə izləmək dinləməni gücləndirir, mətni lüğətlə oxumaq oxunu, yazı alətləri yazını yaxşılaşdırır, amma səni ucadan danışmağa məcbur edən heç nə yoxdur. Danışıq yalnız danışmaqla inkişaf edir. Əlavə ilə öyrəndiyin sözləri ucadan istifadə etmək üçün ingilis dili danışıq bacarığı yazısındakı həftəlik məşq planına bax.
İkinci boşluq sistemdir. Əlavələr dağınıq təcrübə yaradır: bu gün bir video, sabah bir məqalə. Bu, maraqlıdır, amma qrammatika quruluşunu nizamla qurmur. Sənə lazım olan yeri bilmirsənsə, hansı mövzuları öyrənmədiyini də bilmirsən. Müəllim və ya nizamlı proqram bu boşluğu doldurur: səviyyəni müəyyən edir, çatışmayanı tapır və ardıcıl plan verir.
Üçüncü boşluq geribildirimdir. Yazı əlavəsi səhvi tapır, amma səbəbini izah etmir və təkrarlanan nümunəni görmür. Müəllim isə deyir ki, sən üç həftədir eyni artikl səhvini edirsən və bunun səbəbi Azərbaycan dilində artiklin olmamasıdır. Bu cür izah öyrənməni sürətləndirir. İstəyirsənsə, məqsədinə uyğun müəllimləri ingilis dili repetitorları tap səhifəsində müqayisə edə bilərsən.
Ən çox edilən altı səhv
Birinci səhv: bir anda beş əlavə quraşdırmaq. Brauzer yavaşlayır, ekran qarışır və sən heç birini düzgün öyrənmirsən. İkinci səhv: tərcüməni ilk addım etmək. Əvvəl təxmin et, sonra yoxla. Üçüncü səhv: icazələri oxumamaq. Bu, təhlükəsizlik baxımından ən ciddi səhvdir. Dördüncü səhv: yalnız əlavənin işlədiyini görüb öyrənmə saymaq. Sözü karta əlavə etmək onu bilmək demək deyil, təkrar etmək lazımdır. Beşinci səhv: yalnız asan mətnlərlə işləmək. Rahat səviyyədə qalmaq inkişafı dayandırır, bəzən bir qədər çətin mətni seçmək lazımdır. Altıncı səhv: əlavəni qurub unutmaq. Əgər iki həftə açmamısansa, o sənə uyğun deyil, sil.
Bu səhvlərin çoxu ümumi öyrənmə vərdişi ilə bağlıdır. Əgər sən də "başlayıram, sonra buraxıram" dövrünü yaşayırsansa, gündəlik ingilis dili öyrənmə rutini yazısındakı kiçik addımlar sistemi əlavələrin də ardıcıl işləməsinə kömək edər.
Yekun: brauzerini öyrənmə məkanına çevir
Brauzer əlavələri ingilis dilini öyrənmək üçün möcüzə deyil, amma çox yaxşı köməkçidir. Onlar real material qarşısında maneəni azaldır: videonu anlamağı, mətni oxumağı, səhvi görməyi və sözü yadda saxlamağı asanlaşdırır. Əsas qayda üç hissədən ibarətdir: ehtiyacına uyğun bir əlavə seç, təhlükəsizlik yoxlamasını unutma və əlavəni öyrənmənin yerinə yox, öyrənmənin köməkçisi kimi istifadə et.
Bu həftə üçün sadə tapşırıq: maraqlı olduğun ingilis dilli kanalı seç, ikili altyazı əlavəsini quraşdır və gündə 15 dəqiqə izlə. Hər video sonunda üç yeni ifadə yaz. Yeddi gündən sonra özündən soruş: əlavə mənə kömək edirmi, yoxsa sadəcə maraqlı görünür? Qrup və ya fərdi dərslə dəstəkləmək istəyirsənsə, ingilis dili kursları səhifəsində formatlarla tanış ola bilərsən.