Yanvarın birində yeni tətbiq yükləyirsən, dəftər alırsan, özünə söz verirsən: bu il ingilis dilini öyrənəcəyəm. İlk iki həftə hər şey yaxşı gedir. Üçüncü həftədə bir axşam yorğun olursan, dərsi buraxırsan. Dördüncü həftədə tətbiq bildirişləri artıq xoşagəlməz xatırlatmaya çevrilir. Fevralın ortasında isə dəftər rəfdə qalır və sən "vaxtım olanda davam edərəm" cümləsini deyirsən. Bu ssenari o qədər tanışdır ki, demək olar hər kəs ən azı bir dəfə yaşayıb.
Maraqlısı budur ki, insanların çoxu ingilis dilindən istedadsızlıq üzündən vaz keçmir. Dayanmağın arxasında adətən dörd təkrarlanan səbəb dayanır: vaxt, nəticənin görünməməsi, utanc və maraq itkisi. Hər birinin öz əlaməti və öz həlli var. Bu yazıda həmin dörd səbəbi ayrı-ayrılıqda açırıq, sonra yenidən başlamaq üçün 21 günlük plan veririk. Əgər hələ də ingilis dili öyrənmək niyə vacibdir sualına dəqiq cavabın yoxdursa, əvvəlcə onu yazmaq tövsiyə olunur, çünki dayanmanın böyük hissəsi məhz cavabsız qalan həmin sualdan başlayır.
Vaz keçmək niyə bu qədər geniş yayılıb
Dil öyrənmə digər bacarıqlardan bir cəhətlə fərqlənir: nəticə çox gec görünür. Kitab oxuyanda hər fəsildən sonra bir şey öyrənmiş olursan. Yemək bişirməyi öyrənəndə birinci gündən nəticəni yeyirsən. İngilis dilində isə ilk aylarda sərf etdiyin səy və əldə etdiyin nəticə arasında böyük fərq olur. Beyin isə fayda gətirməyən işə enerji ayırmağı sevmir. Nəticəni görməyəndə motivasiya düşür, motivasiya düşəndə dərs ağırlaşır, ağır işi isə insan təbii olaraq təxirə salır.
İkinci səbəb başlanğıc həvəsinin süni yüksək olmasıdır. İnsanlar çox vaxt yeni ilin, yeni işin, xaricə səfər planının təsiri altında başlayır. Bu emosional yüksəliş bir-iki həftə dəstək verir, sonra gündəlik həyat öz yerinə qayıdır. Həvəs bitəndə isə yerində nə sistem, nə rejim, nə də ölçü qalmır. Başlanğıcda hər şey həvəsə əsaslanıbsa, həvəs azalanda bütün quruluş çökür.
Üçüncü səbəb mühitdir. Azərbaycanda gündəlik həyat ingilis dilində keçmir. Mağazada, işdə, ailədə, küçədə bu dilə ehtiyac hiss olunmur. Ehtiyac olmayanda öyrənmə könüllü əlavə yükə çevrilir və hər yorğun axşam ilk atılan yük olur. Bu, insanın zəifliyi deyil, mühitin qanunudur. Ona görə dil öyrənənlərin uğuru çox vaxt iradədən yox, mühiti özü üçün süni şəkildə qura bilməsindən asılı olur.
Əvvəl özündən soruş: həqiqətən vaz keçmisən, yoxsa fasilə vermisən
Hər dayanma vaz keçmək deyil. Bəzən həyat həqiqətən sıxlaşır: imtahan, iş layihəsi, ailədəki dəyişiklik. Bu zaman iki-üç həftə fasilə normaldır və günah hissi keçirməyə dəyməz. Problem fasilənin sonu olmayanda başlayır. Əgər "bir həftəyə davam edəcəm" cümləsini üçüncü ayda təkrar edirsənsə, bu artıq fasilə yox, sakit vaz keçmədir.
Özünü yoxlamaq üçün üç sual ver. Axırıncı dəfə ingiliscə nəsə oxuduğun, dinlədiyin və ya yazdığın nə vaxt olub? Əgər cavab üç həftədən çoxdursa, rejim dağılıb. İkinci sual: yenidən başlamaq istəyirsənmi, yoxsa sadəcə istəməli olduğunu düşünürsən? Birincisi güclü başlanğıc nöqtəsidir, ikincisi isə hələ məqsədin sənə məxsus olmadığını göstərir. Üçüncü sual: son dəfə dayanmağına hansı konkret hadisə səbəb oldu? Cavab dörd səbəbdən birinə uyğun gələcək və növbəti bölmələr ona görə sənə lazım olan hissəni göstərəcək.
Bu üç sualın cavabını yaz. Sadə kağız parçası kifayətdir. Yazıya köçürülən fikir daha az bulanıq olur və sonra qayıdıb baxmaq mümkündür. Çox adam bu mərhələni atlayır, birbaşa yeni tətbiq yükləməyə keçir və üç həftədən sonra eyni nöqtəyə qayıdır, çünki əsas səbəb həll olunmayıb.
Dörd səbəb və hər birinin ilk addımı
Aşağıdakı kartlarda vaz keçmənin dörd səbəbi qruplaşdırılıb. Hər sətirdə solda sənin ağlına gələ biləcək cümlə, sağda isə ona uyğun ilk addım göstərilib. Hansı cümlələrin sənə tanış olduğunu işarələ və ən çox əlaməti olan səbəbdən başla. Bir neçə səbəb qarışıbsa, bu tamamilə normaldır, amma eyni anda dördünü düzəltməyə çalışma.
Kartlardan görünür ki, həllin ümumi məntiqi sadədir: böyük qərarları kiçik, təkrarlanan addımlara bölmək. Vaxt problemi gündəlik 15 dəqiqəyə, nəticə problemi ölçülə bilən aylıq testə, utanc problemi qorxusuz danışıq mühitinə, maraq problemi isə sənə doğru gələn mövzuya çevrilir. İndi hər səbəbi ayrıca açaq.
Vaxt səbəbi: "vaxtım yoxdur" həqiqətən vaxt problemidir
Bu cümlə ən çox işlədilən bəhanə kimi görünür, amma çox vaxt həqiqətən doğrudur. Gün ərzində iş, yol, ailə və məişət məsələlərindən sonra gündə bir saat dərs üçün ayırmaq çoxları üçün qeyri-realdır. Problem ondadır ki, insanlar plan qurarkən ideal günü nəzərə alır, adi günü yox. "Hər gün bir saat" planı ideal gündə işləyir, yorğun çərşənbə axşamında isə dağılır. Bir dəfə dağılan plan isə çox vaxt tam atılır.
Həll planı kiçiltməkdir. Gündə 15 dəqiqə nəzəri olaraq azdır, praktikada isə bir saatdan çox nəticə verir, çünki sən onu hər gün edirsən. Həftədə bir dəfə üç saatlıq dərs ardıcıl gündəlik 15 dəqiqədən daha az təsirlidir, çünki dil yaddaşı təkrar sayəsində formalaşır, uzun sessiyalar sayəsində yox. Bu məsələni lüğət nümunəsində ingilis dili öyrənmək üçün sözlər yazısında ətraflı göstərmişik: aralıqlı təkrar qısa və tez-tez olanda ən yaxşı işləyir.
İkinci üsul məşqi mövcud vərdişə bağlamaqdır. Səhər qəhvəni içərkən on yeni söz təkrarla, yola çıxanda bir podkast dinlə, yatmazdan əvvəl üç cümlə yaz. Yeni vaxt yaratmaq çətindir, mövcud vaxtın içinə yerləşdirmək isə asandır. Tətbiqə bildiriş də lazım deyil, çünki bildiriş təzyiq yaradır. Vərdişə bağlanmış məşq isə xatırlatma tələb etmir.
Üçüncü üsul "iki gün qaydası"dır. Bir günü buraxmaq normaldır, amma heç vaxt iki gün ardıcıl buraxma. Birinci gün buraxanda ertəsi gün ən azı beş dəqiqə et. Bu, rejimin zəncirini qırmır. Zəncir qırılanda isə "yenidən başlayım" hissi yaranır və bu hiss çox vaxt həftələrlə uzanır.
Nəticə səbəbi: irəliləyiş var, amma görünmür
Ən ağrılı vaz keçmə növü budur, çünki insan həqiqətən çalışır. Aylarla dərs keçir, söz öyrənir, amma bir ingilis dilində söhbət zamanı yenə donur. Bu hiss çox adamı "mənə dil verilməyib" fikrinə gətirir. Əslində isə səbəb çox vaxt öyrənmənin bir hissəsinin görünməməsidir. Beyin passiv bilik yığır: sözləri tanıyır, qrammatikanı oxuyanda başa düşür. Amma aktiv bacarıq (danışıq və yazı) ayrıca məşq tələb edir və gecikmə ilə formalaşır.
Ən təsirli həll tərəqqini ölçülə bilən etməkdir. Başlanğıcda on dəqiqəlik səs yazısı et və saxla. Hər ayın birinci günü eyni mövzuda yenidən danış və əvvəlkini dinlə. Üç ay sonra fərq gözlə seçiləcək: daha az fasilə, daha çox söz, daha düzgün quruluş. Bu, hissiyyatın verə bilmədiyi sübutdur. Eyni üsul səviyyə testinə də aiddir. Ayda bir dəfə eyni testi keç və nəticəni cədvələ yaz. Bu mövzuda səviyyələrin nə demək olduğunu CEFR səviyyələri yazısında görə bilərsən.
Müqayisə də nəticə hissini sındırır. Sosial şəbəkədə üç ayda ingilis dilini mükəmməl öyrənən insanların hekayələri görünür, amma onların başlanğıc səviyyəsi, gündəlik məşq vaxtı və əvvəlki təcrübəsi görünmür. Başqasının nəticəsi sənin üçün ölçü deyil. Yeganə dürüst müqayisə keçən ayki sənlə bu ayki sən arasındakı müqayisədir.
Bəzən nəticənin gec gəlməsi platoya da işarə edir. Yəni sən irəliləyirsən, amma əyri düzləşib. Bu halda dayanmaq yox, metodu yeniləmək lazımdır. Bu vəziyyəti ayrıca ingilis dili öyrənməkdə plato yazısında açıqlamışıq və orada 14 günlük çıxış planı var.
Utanc səbəbi: səhv etmək qorxusu danışığı öldürür
Bu səbəb ən az etiraf edilənidir. İnsan "vaxtım yoxdur" deyir, çünki "danışanda utanıram" demək çətindir. Halbuki Azərbaycanda ingilis dili öyrənənlərin böyük hissəsi məhz danışıq anında dayanır. Məktəb təcrübəsi bunda rol oynayır: səhv etdikdə qiymət düşürdü, ona görə səhv etmək pis hesab olunur. Böyüklər üçün isə əlavə təzyiq var: "yaşımda belə səhv etməli deyiləm" hissi.
Burada əsas fikir belədir: səhv öyrənmənin xammalıdır. Uşaq yüzlərlə dəfə səhv deyərək ana dilini öyrənir və heç kim onu pisləmir. Sən də ingilis dilində eyni mərhələdən keçirsən. Fərq yalnız ondadır ki, sən bu prosesin başqaları tərəfindən görünməsindən narahatsan. Bunu aradan qaldırmaq üçün danışığa tədricən keç: əvvəlcə tək özünlə, sonra səsini yazaraq, sonra müəllimlə, ən sonda yad insanla.
Tək özünlə danışmaq bu mərhələnin ilk pilləsidir. Gün ərzində gördüyün şeyi ingiliscə ucadan de: "I am making tea. The water is hot." Bu, gülməli görünür, amma ağız əzələlərini və beyni ingilis səslərinə alışdırır. Növbəti pillə səs yazısıdır: telefonda bir dəqiqə danış və dinlə. Öz səsini dinləmək ilk dəfə xoşagəlməz olur, amma bu, ən sürətli düzəliş vasitələrindən biridir. Danışıq bacarığını sistemli qurmaq üçün ingilis dili speaking yazısındakı məşqlərə baxa bilərsən.
Üçüncü pillə qorxusuz mühitdir. Yaxşı müəllim səhvini düzəldəndə səni utandırmır, bunu dərsin normal hissəsi kimi edir. Qrupda hamı səhv edir və bu, rahatlıq yaradır. Fərdi dərsdə isə heç kim səni qiymətləndirmir. Əgər qrup mühiti səni əksinə daha çox sıxırsa, əvvəlcə fərdi formatdan başlamaq və sonra qrupa keçmək məntiqlidir. Müəllim seçmək üçün ingilis dili repetitorları tap səhifəsində təcrübəsi və rəyləri müqayisə et.
Aksent məsələsində də ölçü dəyişdirilməlidir. Məqsəd ana dilli kimi səslənmək deyil, anlaşılmaq olmalıdır. Dünyada ingilis dilində danışanların böyük hissəsi ana dilli deyil və hər birinin aksenti var. Anlaşılan nitq düzgün nitqdir. Aksentdən utanmaq yeni sözlərin tələffüzündə dəqiqliyə çalışmaqdan fərqli şeydir: birincisi səni susdurur, ikincisi isə inkişaf etdirir.
Maraq səbəbi: dərslik sıxıcı olanda dil ölür
Dördüncü səbəb səssiz olsa da ən geniş yayılandır. İnsan məcburiyyətlə öyrənəndə ən kiçik maneə onu dayandırır. Məktəb dərsliyindən qalan quru qrammatika cədvəlləri, mənasız cümlələr, sənə heç vaxt lazım olmayacaq mövzular. Belə materialla altı ay davam etmək üçün güclü xarici məcburiyyət lazımdır, məsələn imtahan və ya iş tələbi. Xarici təzyiq olmayanda isə öyrənmə sönür.
Burada ən təsirli üsul ingilis dilini sənin onsuz da sevdiyin işin içinə yerləşdirməkdir. Futbolu sevirsənsə, ingiliscə analizlər izlə. Yeməkdən xoşun gəlirsə, resept kanallarına bax. Oyun oynayırsansa, oyunu ingilis dilində keç. Dil bu halda məqsəd yox, vasitə olur və maraq özü səni irəli aparır. Bu yanaşma Azərbaycanda evdə öyrənənlər üçün xüsusilə əlverişlidir və evdə ingilis dili öyrənmək yazısında konkret nümunələr var.
Yeni tətbiqlərin tələsi də buradadır. Hər yeni tətbiq bir-iki həftə təzə hiss verir. Sonra həmin hiss keçir və yenisinə keçirsən. Beləliklə, altı ayda beş tətbiq sınayırsan, heç birində dərinə getmirsən. Qayda sadədir: metodu dəyişmək üçün ən azı altı həftə sına, çünki ilk iki həftə yenilik effekti, sonrakı dörd həftə isə həqiqi təsir göstərir.
Məqsədi tarixlə bağlamaq da marağı bərpa edir. "İngilis dilini öyrənmək istəyirəm" bulanıq arzudur. "15 dekabra qədər iş müsahibəsində beş dəqiqə ingiliscə danışmaq" isə konkret hədəfdir. Hədəfin tarixi və ölçüsü olanda hər məşq o hədəfə xidmət edir və mənasızlıq hissi yox olur.
Ən çox edilən səhv: hər şeyi sıfırdan başlamaq
Yenidən başlayan insanların çoxu ilk dərsdən, ən aşağı səviyyədən başlayır. Bu, psixoloji cəhətdən başa düşüləndir: "yaxşı, hər şeyi unutmuşam, sıfırdan edim". Amma bu, çox vaxt həm vaxt itkisi, həm də yeni motivasiya itkisidir. İki il əvvəl B1 səviyyəsinə çatmısansa, indi də ən azı A2 bilikləri sənin içində qalıb. Passiv bilik tamamilə silinmir, sadəcə susur.
Düzgün yanaşma səviyyə testi ilə başlamaqdır. Testin nəticəsi göstərəcək ki, hansı hissələr hələ də yadındadır və hansılar zəifləyib. Sonra yalnız zəifləmiş hissələri bərpa et. Çox vaxt iki-üç həftə ərzində əvvəlki səviyyəyə qayıtmaq mümkün olur, çünki beyin yenidən öyrənməni ilk dəfə öyrənməkdən sürətli edir. Bu hiss isə ən yaxşı motivasiya mənbəyidir: "demək, hər şeyi itirməmişəm".
Eyni məntiqlə, vaz keçmənin günahını özünə yükləmə. Özünü ittiham etmək enerji alır və yenidən başlamağı çətinləşdirir. Neytral mövqe tut: "rejim dağıldı, indi düzəldirəm". Bu, texniki problemin həllidir, xarakter qüsuru deyil.
Yenidən başlamaq üçün 21 günlük plan
Müəllim və kurs nə vaxt həqiqətən fərq yaradır
Tək öyrənmək mümkündür, amma tək öyrənənlərin vaz keçmə faizi daha yüksək olur. Səbəb sadədir: heç kim sənin dərsi buraxdığını görmür. Müəllimlə və ya qrupla öyrənəndə ən azı iki şey dəyişir: sabit vaxt və kiminsə qarşısında hesabat vermək hissi. Bu iki amil dörd səbəbin hamısına təsir göstərir. Vaxt ayrılır, tərəqqi kənardan ölçülür, danışıq qorxusu tədricən azalır və materiallar sənin məqsədinə görə seçilir.
Burada seçim məsələsi var. Qrup dərsi sosial təzyiq və müqayisəli mühit verir, amma danışıq vaxtı azdır. Fərdi dərs hər şeyi sənə uyğunlaşdırır, amma özündən daha çox məsuliyyət tələb edir. Utanc səbəbi əsas problemdirsə, fərdi formatdan başlamaq məntiqlidir. Vaxt və motivasiya əsas problemdirsə, qrup dərsinin sabit cədvəli kömək edir. Hansının sənə uyğun olduğunu bilmirsənsə, ilk sınaq dərsində müəllimə vəziyyətini açıq de.
Kurs seçərkən müəllimin dayanma səbəbini soruşub-soruşmadığına diqqət et. Yaxşı müəllim dərhal yeni material verməz, əvvəlcə niyə dayandığını soruşar. Əgər məqsəd, səviyyə və problem müəyyən olmadan eyni dərslikdən başlayırsa, bu, əvvəlki uğursuz ssenarinin təkrarı ola bilər. Hazır olduqda ingilis dili kursları səhifəsində formatları və cədvəli müqayisə edə bilərsən.
Yekun: vaz keçmək son deyil, məlumatdır
İngilis dilindən vaz keçmək xarakter zəifliyi və ya istedadsızlıq göstəricisi deyil. Bu, sistemin uyğun olmadığının siqnalıdır. Vaxt, nəticə, utanc və maraq: bu dörd səbəbdən hansının səni dayandırdığını bildikdən sonra düzəliş artıq mümkün olur. Hər birinin həlli kiçik, konkret və təkrarlanan addımlardan ibarətdir. Böyük qərarlar, yeni ilin vədləri və qısamüddətli həvəs isə uzunmüddətli dil öyrənmənin əsası ola bilmir.
Bu həftə üçün sadə tapşırıq: dörd kartdan sənə ən çox uyğun gələn səbəbi seç, 21 günlük planın ilk üç günündəki ölçməni et və nəticəni yaz. Sonra yalnız bir şeyi dəyiş: gündəlik 15 dəqiqə. İki həftə sonra özünə sual ver: bu hiss necədir? Çox güman ki, ilk dəfə olaraq ingilis dili yük kimi yox, vərdiş kimi hiss olunacaq.