İngilis dilini bir müddət öyrənən adam bir gün qəribə bir cümləyə rast gəlir: It is raining cats and dogs. Hər sözü tanıyırsan, amma cümlə mənasız görünür. Pişiklər və itlər yağışla nə əlaqəsi var? Bu, idiomdur. İdiom sözlərin ayrı-ayrılıqda mənasından deyil, birlikdə yaratdığı ümumi mənadan ibarət olan sabit ifadədir. Mənası budur ki, yağış çox güclü yağır. Sözbəsöz tərcümə ilə bu cümləni anlamaq mümkün deyil.
İdiomlar ingilis dilinin gündəlik nitqində, filmlərdə, işdə, xəbərlərdə və hətta imtahan dinləmə hissələrində hər addımda qarşıya çıxır. Anadilli adam gündə onlarla idiom işlədir və bunu özü də hiss etmir. Öyrənən üçün isə idiomlar qorxu mənbəyidir, eyni zamanda dili real səviyyədə bilməyin əlamətidir. Bu yazıda ən məşhur və həqiqətən işlənən 24 idiomu mənaları və nümunələri ilə, onları necə öyrənmək barədə sadə planla birlikdə veririk.
Əgər idiomlara keçməzdən əvvəl ümumi söz bazası lazımdırsa, ən çox işlənən sözlərin siyahısı olan ingilis dili lüğəti yazısına baxa bilərsən. İdiomlar həmin bazanın üstündə işləyən qatdır: sözləri bilmək idiomu anlamağın ilk şərtidir, amma tək kifayət etmir.
İdiom nədir və niyə ingilis dilində bu qədər çoxdur
İdiom ifadənin mənasının onu təşkil edən sözlərin mənasından çıxarıla bilməməsi deməkdir. Məsələn, kick the bucket sözbəsöz kovanı təpikləmək deməkdir, əslində isə vəfat etmək mənasını verir. Break a leg ayağını sındır deyil, uğurlar arzusudur. Bu ifadələr dilin tarixindən, peşələrdən, idmandan, dənizçilikdən, kənd təsərrüfatından və gündəlik həyatdan gəlir və zamanla sabit qəlib kimi qalıb.
İngilis dilində idiomların çox olmasının bir səbəbi dilin tarixidir. Bu dil bir neçə dilin qarışığından yaranıb, müxtəlif sahələrin söz birləşmələri ümumi nitqə keçib. Dənizçilikdən learn the ropes (işin incəliklərini öyrənmək), beysbol və kriket kimi idmandan hit it out of the park (böyük uğur qazanmaq), kartlardan ace in the hole (gizli üstünlük) kimi ifadələr bu yolla gəlib. Hər idiomun arxasında kiçik bir hekayə var və bəzən onu bilmək yadda saxlamağı asanlaşdırır.
İdiomlar adi ifadələrdən ona görə fərqlənir ki, onları dəyişmək olmur. Piece of cake əvəzinə slice of cake deyə bilməzsən, çünki bu artıq idiom olmaz və anadilli adam səni anlamaya bilər. Sabit qəlib olduğu üçün idiomlar bütövlükdə öyrənilir, hissə-hissə yox. Bu, onların ən vacib qaydasıdır: idiomu ayrı-ayrı söz kimi yox, hazır blok kimi yadda saxla.
İdiomlar qrammatika qaydasına da bəzən əməl etmir. Cümlədəki zamanı və şəxsi dəyişmək olar, məsələn, He spilled the beans və I will spill the beans formaları eyni idiomdur. Amma ifadənin əsas söz sırası və əsas sözləri dəyişmir. Bu fərqi başa düşmək idiomu düzgün işlətməyin açarıdır: fel zamanı dəyişir, qəlib isə qalır.
Bir də nəzərə al ki, idiom ilə atalar sözü (proverb) eyni şey deyil. Atalar sözü tam fikir bildirən qısa nəsihətdir: A friend in need is a friend indeed. İdiom isə cümlənin içinə qoşulan hissədir və tək başına tam hökm demir. Hər ikisi dili zənginləşdirir, amma idiomlar gündəlik nitqdə daha tez-tez işlənir və buna görə öyrənmək üçün daha praktikdir.
Səkkiz mövzu üzrə 24 məşhur idiom
Aşağıdakı kartlar idiomları mövzulara görə qruplaşdırır. Cədvəl yerinə kart formatı seçilib ki, telefonda da asan oxunsun. Hər kartda üç idiom, onun Azərbaycanca mənası və qısa ingiliscə nümunə cümlə var. Nümunə cümləni oxuyanda idiomun hansı situasiyada işləndiyini görəcəksən.
Kartlara diqqətlə baxsan, görərsən ki, idiomların çoxu sadə sözlərdən ibarətdir: cake, moon, ball, books. Çətinlik sözlərin özündə deyil, onların birlikdə gizli mənasındadır. Buna görə hər idiomu öyrənəndə mənasını yazmaqla kifayətlənmə, yanındakı nümunə cümləni də yaz. Konteksti olmayan idiom yadda qalmır, çünki beyin onu hazır situasiya ilə bağlaya bilmir.
Həmçinin diqqət et ki, bəzi idiomlar müsbət, bəziləri mənfi, bəziləri isə neytraldır. Over the moon sevinci, feel blue kədəri bildirir. Bargain müsbətdir, cost an arm and a leg isə narahatlığı ifadə edir. İdiomu işlətməzdən əvvəl onun tonunu bilmək lazımdır, əks halda cümlə yanlış təəssürat yarada bilər.
Gündəlik həyatda və iş yerində idiomlar
Gündəlik söhbətdə idiomlar dilə rəng verir. Dostlar arasında A piece of cake deyirsən, çünki It was easy daha quru və adi səslənir. Hava haqqında söhbətdə under the weather və raining cats and dogs işlənir. Bu ifadələr o qədər tez-tez eşidilir ki, yeni başlayan öyrənən belə bir neçə həftə ərzində onlara təsadüf edəcək.
İş mühitində idiomlar daha ehtiyatla işlədilir, amma tamamilə yoxa çıxmır. Get the ball rolling, on the same page, back to the drawing board kimi ifadələr toplantılarda, emaillərdə və təqdimatlarda geniş işlənir. Bunlar rəsmi ton pozmur, çünki artıq ümumi iş dilinin bir hissəsinə çevrilib. Əksinə, onları yerində işlətmək səni dilə rahat yiyələnmiş adam kimi göstərir.
Gündəlik ifadələrin daha geniş siyahısı üçün gündəlik həyatda işlənən ingilis ifadələri yazısı faydalıdır. Orada idiom olmayan, amma hər gün işlənən hazır qəliblər toplanıb. Hər iki yazını birlikdə öyrənmək nitqini həm düzgün, həm də təbii edir.
İdiomlarla bağlı ən böyük tələ: sözbəsöz tərcümə
İdiomu anlamamağın ən böyük səbəbi sözbəsöz tərcümədir. Beyin hər sözü tanıyır, ona görə məna çıxarmağa çalışır və səhv nəticəyə gəlir. Məsələn, She spilled the beans cümləsini lobya tökdü kimi başa düşmək komik nəticə verir. Əslində bu, sirri açdı deməkdir. Burada sözlərin özünə yox, ifadənin bütövlükdə hansı situasiyada işləndiyinə baxmaq lazımdır.
Əksinə də eyni problem var: azərbaycanca idiomu ingilis sözlərinə çevirmək. Azərbaycan dilində ürəyi çatlamaq, gözünü ovmaq, əl-ələ vermək kimi gözəl ifadələr var, amma bunları ingiliscə sözbəsöz demək anlaşılmazdır. Hər dilin öz obrazlı sistemi var və onları birbaşa köçürmək olmur. Bu mövzunu ətraflı sözbəsöz tərcümə yazısında nümunələrlə təhlil etmişik.
Praktik qayda belədir: cümlədə hər söz tanışdır, amma mənası mənasızdır, deməli, bu idiomdur. Bu hallarda sözlərə yox, ətrafdakı cümlələrə bax. Danışanın tonu, vəziyyət və əvvəlki cümlələr mənanı açacaq. Sonra idiomu və mənasını qeyd dəftərinə yaz. Bu vərdiş bir neçə ay ərzində lüğətini ciddi şəkildə genişləndirir.
Bir idiomun mənasını tapmaq üçün ən yaxşı mənbə ingilis-ingilis lüğətidir. Tərcümə lüğətləri çox vaxt yalnız Azərbaycanca ekvivalent verir, ingilis-ingilis lüğət isə ifadənin hansı situasiyada işləndiyini göstərir. Cambridge və Oxford lüğətlərində idiom bölməsi var və hər idiomun yanında nümunə cümlələr verilir. Onlardan istifadə etmək həm mənanı, həm də düzgün kontekst haqqında fikir verir.
İdiomları yadda saxlamağın işləyən yolları
İdiomları öyrənməyin ən zəif üsulu uzun siyahı hazırlayıb ezbərləməkdir. Yüz idiomu bir həftədə ezbərləyən adam bir ay sonra onların yarısını unudur. Daha səmərəli yol kiçik hissələrlə, kontekstdə və təkrarla öyrənməkdir. Hər gün cəmi iki-üç idiom götür, onları cümlədə gör, yaz və səsli işlət. Beyin idiomu hazır situasiya ilə birlikdə saxlayanda onu unutmur.
Birinci üsul mövzuya görə qruplaşdırmaqdır. Kartlarda gördüyün kimi, pul idiomlarını bir yerdə, emosiya idiomlarını başqa yerdə öyrən. Bu, assosiativ yaddaşı işə salır: bir idiomu xatırlayanda onun qonşularını da xatırlayırsan. İkinci üsul şəkillə öyrənməkdir. Raining cats and dogs ifadəsini ağlında yağış altında pişik və it şəkli ilə əlaqələndirsən, mənası tez yadda qalır. Bu gülməli təsəvvür, sadə, amma güclü yaddaş alətidir.
Üçüncü üsul real mənbələrdə idiomları tutmaqdır. Serial, film və podkastlarda eşitdiyin hər yeni idiomu telefonda qeyd et. Subtitrlərlə izləyəndə ifadə həm səslənir, həm yazılır, həm də situasiya ilə bağlanır. Məsələn, ingilis dilində sitcom seriallarında idiomlar çox işlənir. Bu üsul tədricən passiv bilikdən aktiv istifadəyə keçmək üçün ən təbii yoldur.
Dördüncü üsul intervalla təkrardır. İdiomu öyrəndikdən sonra 1 gün, 3 gün, 7 gün və 14 gün sonra təkrarla. Tətbiqlər bunu avtomatik edir, amma kağız kartlarla da etmək olar: bir üzünə idiom, digər üzünə mənası və nümunə cümlə yaz. Lüğəti təkrarla öyrənmək metodu barədə daha ətraflı məlumat lüğəti necə öyrənmək yazısında var.
İdiomları nə vaxt və harada işlətmək olar
Yeni idiom öyrəndikdən sonra ən çox verilən sual belədir: onu hər yerdə işlətmək olarmı? Cavab yox. İdiomlar qeyri-rəsmi və yarı rəsmi nitq üçün daha uyğundur. Dostla söhbətdə, iş yoldaşı ilə və ya gündəlik emaildə işlətmək rahatdır. Rəsmi akademik yazıda, hüquqi sənədlərdə və ya ciddi rəsmi məktubda isə idiomlardan qaçmaq daha yaxşıdır.
İdiom işlətməyin ikinci qaydası ölçüdür. Bir cümlədə bir idiom kifayətdir. Hər cümlədə idiom işlədən adam yapma və yorucu səslənir. Anadilli adamlar da idiomları səpələyirlər, üst-üstə yığmırlar. Məsələn, söhbətin əvvəlində piece of cake desən, sonrakı on dəqiqə ərzində başqa idiom işlətməyə ehtiyac yoxdur. Mənalı yerdə bir dənə işlətmək daha təsirlidir.
Üçüncü qayda dəqiqlikdir. İdiomu yalnız mənasına tam əmin olduqda işlət. Yanlış işlənmiş idiom yaxşı niyyətə baxmayaraq qarışıqlıq yaradır. Məsələn, bite the bullet (çətin işi dişini sıxıb etmək) ifadəsini bite off more than you can chew ilə qarışdırmaq olmaz, mənaları tamamilə fərqlidir. Əmin deyilsənsə, əvvəlcə lüğətdə yoxla, sonra işlət.
Söhbətdə idiomları təbii işlətmək üçün rahat başlanğıc nöqtəsi kiçik söhbətdir. Hava, həftəsonu və iş haqqında qısa dialoqlarda idiomlar çox yerinə düşür. Belə söhbətlər üçün hazır cümlələr kiçik söhbət üçün ingiliscə ifadələr yazısında toplanıb. Həmin cümlələrin içinə bir-iki idiom əlavə etmək dili daha canlı edir.
İdiomların imtahanlarda rolu
IELTS, TOEFL və Cambridge imtahanlarında idiomlar birbaşa sual kimi çıxmır, amma dolayı yolla nəticəni təsir edir. IELTS Speaking hissəsində müəyyən sayda təbii idiom işlətmək leksik müxtəliflik meyarı üzrə balı yüksəldə bilər. Amma burada ölçü çox vacibdir: zorla işlədilmiş idiom lehinə yox, əleyhinə işləyir. İmtahançı təbii səslənən, mənasına uyğun işlənən idiomu qiymətləndirir.
Dinləmə bölmələrində idiomlar daha çox rast gəlinir. Danışıq dialoqlarında müəllif idiomu bilmədən mətnin məzmununu qaçıra bilərsən. Məsələn, dialoqda back to the drawing board eşitsən və bunu sözbəsöz başa düşsən, danışanın layihəni yenidən başladığını anlamayacaqsan. Buna görə imtahana hazırlaşan hər kəs ən azı 50-100 məşhur idiomu passiv səviyyədə tanımalıdır.
Yazıda isə idiomları ehtiyatla işlət. IELTS Writing Task 2 rəsmi akademik üslub tələb edir və burada idiomlar çox yerinə düşmür. Task 1 ilə də eynidir. Amma esse sonunda və ya qeyri-rəsmi məktub yazılan tapşırıqlarda (məsələn, General Training Task 1) bir idiom normaldır. Yaxşı qayda belədir: formal yazıda minimum, danışıqda orta, qeyri-rəsmi yazıda sərbəst.
4 həftəlik idiom öyrənmə planı
Planın məqsədi hər şeyi ezbərləmək deyil, idiomları tanıyıb aktiv işlətməyə başlamaqdır. Dörd həftədən sonra 24 idiomun hamısını tanıyacaq, ən azı 8-10-nu isə söhbətdə sərbəst işlədəcəksən. Bu, sonrakı öyrənmə üçün möhkəm zəmin yaradır, çünki idiomların məntiqi və öyrənmə vərdişi artıq oturub.
Öyrənənlərin idiomlarda ən çox etdiyi səhvlər
Birinci səhv idiomu dəyişməkdir. Məsələn, a piece of cake əvəzinə a slice of cake və ya cost an arm and a leg əvəzinə cost a hand and a leg demək idiomu pozur. Qəlib dəyişəndə mənası itir. Buna görə idiomu həmişə tam şəkildə, bütün sözləri ilə öyrən.
İkinci səhv idiomu yanlış situasiyada işlətməkdir. Məsələn, break the ice yalnız tanışlıq və ya gərgin atmosferdə işlənir, yaxın dostlarla gündəlik söhbətdə yox. Bunu müəllim və ya anadilli danışanla yoxlamaq ən yaxşısıdır. Üçüncü səhv həddindən artıq istifadədir, yəni idiom öyrənən kimi onu hər cümləyə qoşmaq. Bu, natural yox, mexaniki səslənir.
Dördüncü səhv tələffüzə və vurğuya fikir verməməkdir. İdiom bütöv blok kimi tələffüz olunur və ritmi vacibdir. Məsələn, once in a blue moon sürətli nitqdə bir söz kimi birləşir. Azərbaycanlı öyrənənlərin tipik tələffüz problemləri haqqında azərbaycanlıların tələffüz səhvləri yazısında danışmışıq.
Müəllimlə idiom öyrənmək niyə daha effektivdir
İdiomları kitabdan və ya tətbiqdən də öyrənmək olar, amma bir çox nüans yalnız canlı ünsiyyətdə açılır. Müəllim idiomun nə vaxt nəzakətli, nə vaxt kobud, nə vaxt köhnəlmiş səsləndiyini söyləyə bilir. Bu cür incəliklər lüğətdə yazılmır. Eyni zamanda müəllim sənin tələffüzünü düzəldir və idiomu işlətdiyin cümlələrdə səhvləri dərhal göstərir.
Müəllimlə dərs zamanı idiomları rol oyunu ilə təcrübə etmək mümkündür. Məsələn, müəllim iş müsahibəsi, restoran və ya telefon söhbəti situasiyası qurur və sən öyrəndiyin idiomları yerinə uyğun işlədirsən. Qrup və ya fərdi formatda ingilis dili kursları səhifəsində proqramlar və cədvəl haqqında məlumat var. Fərdi yanaşma seçirsənsə, ingilis dili repetitor axtarışından özünə uyğun müəllim tapa bilərsən.
Yekun: az idiom, düzgün yerdə
İdiomlar ingilis dilinin ən rəngarəng hissəsidir və onları öyrənmək dilə münasibəti dəyişir. Siyahını ezbərləmək yox, hər idiomu kontekstdə, öz cümlənlə və təkrarla öyrənmək nəticə verir. 24 idiom bir başlanğıcdır: bu qədərini yaxşı bilən adam filmlərdə, söhbətlərdə və işdə artıq daha rahat hiss edəcək.
Bu həftə üçün sadə tapşırıq: kartlardan səni ən çox cəlb edən üç idiomu seç, hər biri üçün öz həyatından cümlə yaz və gün ərzində birini real söhbətdə işlət. Dörd həftə sonra idiomlar sənin üçün qorxulu bilməcə yox, tanış və sevimli alət olacaq.