Azərbaycanda DIM imtahanında ən az bal toplanan fənlərin başında tarix gəlir. Orta bal — 300 üzərindən cəmi 160-170. Yəni imtahana girən abituriyentlərin böyük əksəriyyəti mümkün balın yarısından azını toplayır. Bunun səbəbi nədir? Əzbərlənəcək tarix, şəxsiyyət, hadisə o qədər çoxdur ki, düzgün metodika olmadan ağlın baş çəkmir. Lakin düzgün yanaşma ilə tarix fənni sistematik şəkildə öyrənilə bilər — və hətta yüksək bal qazandıran fənnə çevrilə bilər.
Bu yazıda tarix fənni üzrə hazırlığın hər aspektini əhatə edirik: DIM proqramı, ən çətin mövzular, yaddaş metodları, yaxşı repetitor necə seçilir sualına cavab və tarix test toplusundan düzgün istifadə qaydaları.
Tarix fənninin strukturu — DIM proqramında nə var?
DIM-in III qrupu üçün tarix əsas fənndir və maksimum 300 bal daşıyır. İmtahan iki böyük hissədən ibarətdir: Azərbaycan tarixi və Ümumi tarix. Bu iki hissə eyni vaxt çərçivəsində həll edilir, suallar birlikdə gəlir. Hər iki bloq üzrə güclü olmaq mütləqdir — birini bilib digərini bilməmək yüksək nəticəyə çatmağa mane olur.
Azərbaycan tarixi hissəsi ən çox mövzuya malikdir. Qədim dövrdən başlayaraq müasir tarixə qədər gəlir. Ümumi tarix isə Qədim Yunanıstan, Qədim Roma, Orta əsrlər Avropası, Böyük Coğrafi Kəşflər, I və II Dünya müharibəsini əhatə edir. Mövzuların sayı 150-dən çoxdur — buna görə sistematik hazırlıq olmadan yalnız ümumi oxumaqla yüksək nəticə almaq mümkün deyil.
DIM imtahana hazırlıq prosesini düzgün planlaşdırmaq üçün əvvəlcə hansı mövzuların daha çox sual daşıdığını bilmək lazımdır. Aşağıda ən vacib bloklara nəzər salaq.
Azərbaycan tarixi — DIM-də ən çox sual verilən mövzular
Azərbaycan tarixi hissəsinin dörd əsas sütunu var. Hər birindən hər il mütləq suallar gəlir:
- Qızıl Əsr — XII əsr: Nizami Gəncəvi, Xaqani Şirvani, Elxanilər, Eldənizlər dövlətinin qurulması. Bu dövr ədəbi-mədəni inkişafla yanaşı siyasi parçalanmanın da dövrüdür. Suallar çox vaxt şəxsiyyətlər, əsərlər və tarixlərin uyğunlaşdırılması formatında gəlir.
- Azərbaycan xanlıqları — XVIII əsr: Qarabağ, Bakı, Şirvan, Quba xanlıqları, Rusiya ilə münasibətlər, Gülüstan (1813) və Türkmənçay (1828) müqavilələri. Bu mövzuda tarixlər çox qarışdırılır — xüsusilə müqavilə illəri.
- Sovet dövrü: 1920-ci ildə Sovet hakimiyyətinin qurulması, repressiyalar, Böyük Vətən Müharibəsindəki iştirak. 20 Yanvar 1990 — Qara Yanvar faciəsi DIM-də ən çox sual verilən mövzulardan biridir. Bu tarixi dəqiq bilmək və hadisənin kontekstini anlamaq şərtdir.
- Müstəqillik dövrü: 1918-ci il — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (AXC) elan edilməsi. Bu, Müsəlman dünyasında ilk demokratik respublikadır — bu faktı DIM-də tez-tez soruşurlar. 18 Oktyabr 1991-ci ildə Azərbaycanın müstəqilliyi yenidən bərpa edildi. I Qarabağ Müharibəsi (1991–1994) və 44 günlük Vətən Müharibəsi (27 sentyabr — 10 noyabr 2020) — müasir tarixin ən mühüm bölmələridir.
Ümumi tarix — hansı dövrləri bilmək lazımdır
Ümumi tarix hissəsindən gələn suallar çox vaxt abituriyentlər tərəfindən az hazırlıqlı qarşılanır. Çünki Azərbaycan tarixi daha yaxın və tanış görünür, Ümumi tarix isə uzaq Avropa və Antik dünya kimi qəbul edilir. Bu yanlış yanaşmadır — hər iki blok eyni çəkidə imtahanda əks olunur.
DIM proqramında ümumi tarixdən əsas bloqlar:
| Dövr | Əsas mövzular | Vaciblik |
|---|---|---|
| Qədim Yunanıstan | Şəhər-dövlətlər (polis), Sparta və Afina, Makedoniya | Yüksək |
| Qədim Roma | Respublika → İmperiya, Julius Sezar, Böyük Roma | Yüksək |
| Orta əsrlər Avropası | Feodalizm, Xaç yürüşləri, Böyük Maqna Karta | Orta |
| Böyük Coğrafi Kəşflər | Kolumb, Vasko da Qama, Amerika kəşfi | Orta |
| I Dünya Müharibəsi | Səbəblər, ittifaqlar, nəticələr, Versal müqaviləsi | Çox yüksək |
| II Dünya Müharibəsi | Faşizmin yüksəlişi, cəbhələr, Yalta, nəticələr | Çox yüksək |
Ümumi tarixdə suallar çox vaxt "hansı il", "hansı dövlət", "kim imzaladı" formatında gəlir. Buna görə bu blokda da tarix-hadisə assosiasiyaları qurulmalıdır.
Tarixi əzbərləmək üçün 5 effektiv metod
Tarix fənninin ən böyük çətinliyi çox sayda tarix, şəxsiyyət, hadisə, müqavilə adını yadda saxlamaqdır. Amma bunu düzgün metodika ilə etmək mümkündür. Budur ən sübut olunmuş 5 metod:
- Xronoloji zəncir metodu. Hadisələri ayrı-ayrı tarix kimi deyil, bir-birinə bağlı ardıcıl zəncir kimi öyrənin. Məsələn: 1813 (Gülüstan) → 1828 (Türkmənçay) → 1905 (inqilab) → 1918 (AXC) → 1920 (Sovetlər). Bu ardıcıllığı bilən adam tarixləri deyil, məntiqi bilir. Tarix imtahanında bunu bilmək çox vacibdir.
- Mind map (fikir xəritəsi). Hər böyük dövr üçün bir fikir xəritəsi çəkin: mərkəzdə dövr adı, ətrafında şəxsiyyətlər, tarixlər, hadisələr, nəticələr. Bu vizual metod Sovet dövrü kimi mürəkkəb bloqlar üçün xüsusilə faydalıdır.
- Story method (hekayə metodu). Quruq faktları hekayəyə çevirin. "1918-ci ildə AXC yarandı" əvəzinə: "Osmanlı ordusu Bakıya daxil olandan sonra Milli Şura müstəqilliyi elan etdi — bu, Müsəlman dünyasında ilk parlament seçkisi keçirəcək dövlət idi." Kontekstli hekayə yaddaşda daha uzun qalır.
- Spaced repetition (aralıqlı təkrar). Bu elmi metoddur: yeni öyrəndiyinizi 1 gün, 3 gün, 7 gün, 14 gün sonra təkrarlayın. Anki kimi tətbiqlər bu prosesi avtomatlaşdırır. Tarix kartları yaradın: bir tərəfdə hadisə adı, digər tərəfdə il + qısa izah.
- Sınaq testi metodu. 20 sınaq metodikası: az mövzudan başla, ardıcıl oxu, sonra test həll et. Hər mövzu bitdikdən dərhal sonra həmin mövzu üzrə testlər çözün. Yanlış cavabları işarələyin, 3 gün sonra yalnız həmin sualları yenidən həll edin.
DIM proqramını açın, bütün mövzuları siyahıya alın. Hər mövzuya 1–5 arası vaciblik dərəcəsi verin (əvvəlki il imtahanlarına əsasən). Bu xəritə sizin taktiki planınız olacaq.
Mövzuları xronoloji ardıcıllıqla, bloklar halında öyrənin. Hər blok bitdikdə qısa xülasə yazın: bu dövrdə kim, nə etdi, nə dəyişdi. Bloklar arası əlaqəni qurun.
Hər blok öyrəniləndən sonra tarix test toplusundan həmin mövzu üzrə testlər həll edin. Səhvlərə diqqət edin — xüsusilə təkrarlanan səhvlər zəif nöqtəni göstərir.
Aylıq olaraq ümumi sınaq imtahanı keçirin. Nəticələri analiz edin: hansı dövr zəifdir, hansı mövzu unudulub? Sonrakı ayın planını bu analizə əsasən qurun.
Tarix repetitorunda nə axtarmaq lazımdır?
Tarix fənni üzrə repetitor seçimi digər fənlərdən fərqlidir. Tarix öyrədənin başlıca vəzifəsi faktları ötürmək deyil — hadisələr arasında əlaqəni göstərməkdir. Bu, tarix dərslərinin ən mühüm metodiki tələbidir.
Yaxşı tarix repetitorunun əlamətləri:
- Kontekst qurmaq bacarığı: "1918-ci il niyə məhz bu il idi?" — bunu izah edə bilən repetitor mövzunu anladır, əzbərletmir.
- DIM proqramını dəqiq bilmək: Hansı mövzular çox sual daşıyır, hansı tarixi suallar tez-tez verilir — bunu bilən repetitor vaxtı düzgün bölür.
- Test analizi metodikası: Yalnız izah etmək deyil, test nəticələrini analiz edib zəif nöqtələri müəyyənləşdirə bilmək.
- Münaqişəli tarixi düzgün qaydada öyrətmək: Quzey-Güney Azərbaycan, müharibə dövrü, müstəqillik prosesi — bu mövzuları DIM formatında, dəqiq faktlarla öyrədən müəllim lazımdır.
- Özünün akademik timsalı: Universitetin tarix fakültəsini bitirmiş, DIM-ə hazırlıq kurslarında işləmiş, yaxud özü yüksək bal toplamış keçmiş abituriyent — bu kriteriyalar mühümdür.
Repetitor seçərkən ilk dərsdən sonra özünüzə sual verin: "Bu müəllim mənə tarixin niyəsini izah etdi, yoxsa yalnız nə olduğunu?" Əgər yalnız "nə oldu" danışdısa — dəyişdirin.
Tarix repetitorları tap — tutor.az-da tarix üzrə ixtisaslaşmış müəllimləri filtr edə bilərsiniz.
Digər fənlər üzrə repetitor seçimi ilə bağlı oxuyun: riyaziyyat repetitoru seçmək mövzusunda da eyni prinsiplər tətbiq edilir.
Tarix olimpiadası hazırlığı
Azərbaycanda tarix fənni üzrə respublika olimpiadaları keçirilir. Bu olimpiadlar DIM-dən fərqli format tələb edir: test sualları deyil, analitik mətn yazma, mənbə təhlili, sənəd şərhi. Olimpiada hazırlığı DIM hazırlığına paralel aparmaq çətin olsa da, mümkündür — çünki dərin tarix bilgisi hər iki formatda kömək edir.
Respublika tarix olimpiadasına hazırlıq üçün:
- Birincil mənbələrlə işləmək: siyasi sənədlər, müqavilə mətnləri, tarixi şəxsiyyətlərin çıxışları
- Tarixi hadisələri müqayisəli analiz etmək: məsələn, AXC (1918) ilə digər müsəlman dövlətlərinin tarixi müqayisəsi
- Analitik mətn yazmaq: bir mövzu üzrə arqumentli esselər
Əgər olimpiadaya da hazırlaşırsınızsa, olimpiada hazırlığı mövzusuna baxın — orada mərhələlər, resurslar və strategiya ətraflı izah edilmişdir.
Tarix test toplularından necə istifadə etmək
Azərbaycanda ən populyar tarix test toplusu "Əliyev tarix toplusu"dur. Bu toplu DIM proqramına uyğun hazırlanmışdır, suallar mövzu üzrə qruplaşdırılmışdır. Lakin yalnız toplu almaq kifayət deyil — onu düzgün istifadə etmək lazımdır.
Tarix test toplusundan effektiv istifadə qaydaları:
- Mövzu oxunandan sonra test həll edin, əvvəl deyil. Heç nə öyrənmədən test həll etsəniz, yanlış cavablar yaddaşınızda qalır.
- Hər sualın izahatını oxuyun. Düz cavab versəniz belə — izahatı oxuyun. Çünki bənzər sual fərqli formada gələ bilər.
- Səhv cavabları əlamətləndirib geri qayıdın. 3-5 gün sonra yalnız səhv cavabladığınız sualları yenidən həll edin.
- Vaxtı nəzarətdə saxlayın. DIM imtahanında vaxt məhdudiyyəti var. Toplu həll edərkən vaxt ölçün — hər suala orta hesabla nə qədər vaxt sərf edirsiniz?
- Mövzu-mövzu deyil, qarışıq test çözün. Proqramın 70-80%-ni öyrəndikdən sonra qarışıq suallarla sınaq imtahanları keçirin. Bu DIM-in real formatına uyğundur.
Tarix test toplusu ilə yanaşı, DIM-in keçmiş il imtahan suallarını da tapıb həll etmək vacibdir. Bu suallar dim.gov.az saytında açıq şəkildə mövcuddur. dim.gov.az — rəsmi DIM portalında keçmiş imtahan materialları yerləşir.
Tarix fənni üzrə hazırlıq vaxt tələb edir — amma düzgün metodika, etibarlı tarix test toplusu və mövzuları hadisələr arasında əlaqə qurub izah edən bir repetitorla bu proses tamamilə idarə oluna bilər. Tarix repetitorları tap — tutor.az-da filtr ilə şəhər, qiymət və ixtisas üzrə axtarın.