Bağça seçən valideynin ən çox verdiyi suallardan biri belədir: "Orada ingilis dili var?" Reklam lövhələrində "ingilis dili proqramı" yazısı artıq demək olar ki, hər bağçada görünür. Amma bu yazının arxasında nə dayandığını bilmək çətindir. Bəzi bağçada həftədə bir dəfə on dəqiqəlik rəng sayma oyunu keçirilir, bəzisində isə hər gün ingiliscə danışan müəllimlə tam dil mühiti qurulur. Hər ikisi eyni adı daşıyır, nəticələri isə fərqlidir.
Bu yazıda uşaq bağçasında ingilis dilinin necə təşkil olunduğunu, hansı yaş qrupunda nə gözləmək lazım olduğunu, yaxşı proqramı zəif proqramdan necə ayırd etməyi və evdə nəyi tamamlamağı açıq-aydın izah edəcəyik. Əgər uşağın nə vaxt başlamalı olduğu sualı səni daha çox maraqlandırırsa, ümumi çərçivə üçün uşaq neçə yaşdan ingilis dili öyrənməlidir yazısına bax. Burada isə yalnız bağça mühitinə fokuslanırıq.
Bağçada ingilis dili necə təşkil olunur?
Bağçalarda ingilis dilinin təşkili üç əsas modelə bölünür. Birinci model həftəlik dərs modelidir: ixtisaslı müəllim həftədə 2-3 dəfə qrupa gəlir və 15-25 dəqiqəlik fəaliyyət keçirir. Bu, Azərbaycanda ən geniş yayılmış formadır. İkinci model qismən immersiya modelidir: tərbiyəçi və ya köməkçi gün ərzində bəzi anlarda, məsələn salamlaşmada, yemək vaxtı və yatmazdan əvvəl ingiliscə danışır. Üçüncü model tam immersiya modelidir: bütün gün ingilis dilində keçir, bu isə əsasən xüsusi beynəlxalq bağçalarda tətbiq olunur və qiyməti də xeyli yüksək olur.
Hər modelin öz üstünlüyü var. Həftəlik dərs modeli sadə və əlçatandır, amma təmas azdır. Qismən immersiya modeli təbii mühit yaradır, amma tərbiyəçinin dil səviyyəsindən çox asılıdır. Tam immersiya ən güclü nəticəni verir, amma hər ailə üçün əlçatan deyil. Buna görə valideyn üçün əsas sual "bağçada ingilis dili var, ya yox" yox, "nə qədər təmas və hansı keyfiyyətdə" olmalıdır.
Orta bağça proqramında həftədə cəmi 40-60 dəqiqə ingilis dili düşür. Bu müddət tək başına uşağın ingiliscə danışmasına kifayət etmir. Amma düzgün qurulmuş olsa, səsə alışma, ilk sözlər və dilə müsbət münasibət üçün yaxşı zəmin yaradır. Yəni bağçada ingilis dili əsas mənbə deyil, başlanğıc qığılcımdır.
Bağçada nə öyrədilir: mövzular və məzmun
Yaxşı bağça proqramının məzmunu uşağın gündəlik dünyasından götürülür. Mücərrəd qrammatika qaydası yox, uşağın hər gün gördüyü şeylər mövzu olur. Tipik mövzu siyahısı aşağıdakı kimidir: salamlaşma və vidalaşma, rənglər, rəqəmlər 1-10 (sonra 1-20), heyvanlar, ailə üzvləri, bədən üzvləri, meyvə və tərəvəz, oyuncaqlar, geyim, hava və fəsillər, sadə hərəkət fellər (jump, run, sit, stand).
Bu mövzuların hər biri üç mərhələdə işlənir. Əvvəlcə uşaq eşidir və hərəkətlə cavab verir: "Show me red", "Jump like a frog". Sonra söz və şəkli birləşdirir. Yalnız ən sonda sadə sözü və qısa ifadəni özü deyir. Bu ardıcıllığa "dinlə, anla, söylə" deyilir və uşaq dilinin təbii inkişaf yoluna uyğundur. Bacarıq sırası belədir: anlamaq danışmaqdan əvvəl gəlir. Buna görə uşaq ingiliscə heç nə demirsə də, öyrənmir demək deyil.
Mahnı bağça proqramının ürəyidir. Ritm və təkrar söz ehtiyatını yaddaşa möhkəm yazır. Hansı mahnıların və cizgi filmlərinin bağça yaşına uyğun olduğunu görmək üçün ingilis dilində uşaq mahnıları yazısındakı yaş qrupları üzrə siyahıdan istifadə edə bilərsən. Bağçada keçilən mahnını evdə də eşitmək eyni mövzunun təkrarı deməkdir, bu isə yaddaşın ən güclü silahıdır.
Yaş qrupları üzrə proqram necə fərqlənir?
Bağçada 3 yaşlı uşaqla 6 yaşlı uşaq arasında inkişaf baxımından böyük uçurum var. Ona görə eyni dərs hər qrupa uyğun gəlmir. Aşağıdakı kartlarda hər qrup üçün məqsəd, üsul, müddət və real gözlənti göstərilib. Bunlar orta göstəricilərdir, istiqamət kimi qəbul et.
Bu kartlardan əsas nəticə belədir: qrup böyüdükcə dərs uzanır, sözlər sayca artır və fəaliyyətlər mürəkkəbləşir, amma oyun elementi heç vaxt silinmir. 3-4 yaşda proqramın demək olar ki, hamısı hərəkət və mahnıdır. 6-7 yaşda isə oyun saxlanılır, amma yanına hərflərin səsi və ilk söz oxumaq əlavə olunur ki, uşaq məktəbə hazır getsin.
Kiçik qrup: 3-4 yaş
Bu yaşda uşaq hələ ana dilini tam mənimsəyir. Ona görə ingilis dili yük kimi yox, sadəcə yeni bir səs mühiti kimi gəlməlidir. Müəllim ingiliscə qısa və aydın ifadələrdən istifadə edir: "Hello", "Sit down", "Clap your hands". Uşaq cavab olaraq hərəkət edir. Bu üsul "tam fiziki cavab" adlanır və kiçik yaş üçün ən təsirli metoddur. Uşaq nə dediyini başa düşür, amma özü danışmağa məcbur edilmir.
Bu qrupda müddət qısa olmalıdır. 10-15 dəqiqədən sonra uşağın diqqəti dağılır və davam etmək əks təsir verir. Əgər müəllim uzun, qaydalı və oturaq dərs keçirirsə, bu, yanlış yanaşmadır. İdeal dərs mahnı ilə başlayır, bir hərəkətli oyunla davam edir və sakit bir fəaliyyətlə, məsələn şəkilli kitabla bitir.
Orta və böyük qrup: 4-6 yaş
4-6 yaş bağça ingilis dili üçün ən məhsuldar dövrdür. Uşaq qrupda işləməyi bacarır, təlimata əməl edir, yaşıdları ilə oynayır və səhv etməkdən hələ utanmır. Bu mərhələdə söz ehtiyatı sürətlə artır. Müəllim şəkilli kartlardan, kukladan, rollu oyunlardan və sadə hekayələrdən istifadə edir. Məsələn, "market" oyununda uşaq bir-birinə "apple, please" deyir və "thank you" cavabı alır. Belə oyunlar dilin real ünsiyyət üçün olduğunu göstərir.
Burada nəzərə alınmalı vacib məqam səhvlərə münasibətdir. Uşaq "two apple" deyirsə, müəllim düzəlişi tənqid kimi yox, təbii təkrar kimi verməlidir: "Yes, two apples!" Bu şəkildə uşaq düzgün forma eşidir, amma səhv etdiyi üçün utanmır. Utancaqlıq yarandıqdan sonra danışıq həvəsi sönür, bu isə bağça yaşında ən böyük itkidir.
Eyni zamanda bu yaşda ilk hərf tanışlığı başlaya bilər. Əlifbanı mahnı ilə öyrənmək, hər hərfi tanış sözlə bağlamaq (A is for apple, B is for ball) təbii və maraqlı üsuldur. Amma yazı və yazı qaydaları bağça üçün deyil. Əgər proqramda 5 yaşlı uşaqdan ingiliscə yazmaq tələb olunursa, bu, yaşa uyğun olmayan yükdür.
Məktəbəhazırlıq qrupu: 6-7 yaş
Bu qrupda proqram yavaş-yavaş məktəb məzmununa yaxınlaşır. Uşaq hərflərin səsini öyrənir, sadə sözləri parçalayıb oxumağa çalışır, qısa mini layihələr hazırlayır: "Mənim ailəm", "Mənim sevimli heyvanım". Hədəf mükəmməl oxu deyil, uşağın 1-ci sinfə ingilis dilindən qorxmadan və maraqla getməsidir. Məktəbdə ingilis dili yeni başlayır və uşaq artıq bir-iki yüz sözlə qarşılaşıbsa, dərsdə özünü rahat hiss edir.
Məktəb proqramının bağça sonrası nə tələb etdiyini bilmək istəyirsənsə, ingilis dili 1-4-cü sinif proqramı yazısını oxu. Orada hər sinifdə nə öyrədildiyi və evdə nəyin tamamlana biləcəyi göstərilib. Bağçada qurulan baza bu proqrama keçidi asanlaşdırır.
Yaxşı bağça ingilis dili proqramını necə seçmək olar?
Bağçaya yazılmazdan əvvəl proqramı tək bir cümləyə güvənərək yox, konkret suallarla yoxla. Birinci sual müəllimlə bağlıdır: ingilis dili dərsini kim keçir və onun səviyyəsi nədir? Əgər dərsi ingilis dili bilməyən tərbiyəçi aparırsa, uşaq yanlış tələffüzü öyrənə bilər. İdeal hal ixtisaslı və uşaqlarla işləmə təcrübəsi olan müəllimdir. İkinci sual təmas sayıdır: həftədə neçə dəfə və neçə dəqiqə? Həftədə bir dəfə 10 dəqiqə sırf formal xarakter daşıyır. Ən azı həftədə 3 qısa seans real təsir yaradır.
Üçüncü sual proqramın məzmunudur: mövzuların siyahısı varmı, yoxsa hər dərs təsadüfi keçirilir? Yaxşı proqramda aylıq mövzu planı olur və təkrar sistemi qurulur. Dördüncü sual qrup ölçüsüdür. 15-20 nəfərlik qrupda hər uşağın danışmaq şansı çox azdır. Kiçik alt qruplara bölünmə və ya ikinci köməkçi müəllim olması çox faydalıdır. Beşinci sual gözləntilərin dürüstlüyüdür. Bağça "bir ildə uşaq sərbəst danışacaq" vəd edirsə, bu, real deyil. Real vəd "uşaq sözləri tanıyacaq, mahnı oxuyacaq və dilə maraq göstərəcək" olmalıdır.
Altıncı sual valideynlə əlaqədir. Bağça valideynə nə öyrədildiyini bildirirsə, mahnı və söz siyahısını paylaşırsa, bu, ciddi yanaşmanın əlamətidir. Bu məlumatla evdə təkrar etmək çox asan olur. Yeddinci sual qiymətdir. İngilis dili əlavə ödənişli olursa, onun nə qədər vaxt və hansı məzmun üçün istənildiyini yazılı şəkildə öyrən.
Bir məqamı da unutma: bağçada ingilis dilinin uğuru çox vaxt müəllimlə tərbiyəçinin əməkdaşlığından asılıdır. Müəllim həftənin mövzusunu tərbiyəçiyə bildirirsə, tərbiyəçi gün ərzində həmin sözləri təbii anlarda işlədir. Məsələn, mövzu meyvələrdirsə, nahar vaxtı "apple" və "banana" sözləri yenidən səslənir. Belə əlaqə təkrarı qat-qat artırır və uşaq sözü yalnız dərsdə yox, real vəziyyətdə də eşidir.
Valideyn kimi sən də bu əməkdaşlığın bir hissəsisən. Bağçadan həftəlik mövzunu soruşmaq, uşağın evdə nə dediyini müəllimə çatdırmaq və gözləntilərini açıq bölüşmək proqramı gücləndirir. Uşaq üç mühitin eyni mövzunu təkrar etdiyini gördükdə dil onun gündəlik həyatının təbii hissəsinə çevrilir. Məhz bu səbəbdən ən güclü nəticələr bağçada, evdə və uşağın öz oyununda eyni sözlərin üst-üstə düşdüyü ailələrdə görünür.
Valideynlərin bağça seçərkən etdiyi ən çox səhvlər
Birinci səhv ad və reklama inanmaqdır. "Bilinqual" və ya "ingilis dilində təhsil" yazısı avtomatik yüksək keyfiyyət demək deyil. Dərsin real saatlarını və müəllimini yoxlamaq lazımdır. İkinci səhv hər şeyi bağçadan gözləməkdir. İngilis dili üzrə bağça yalnız başlanğıc verir, davamı evdə və uşağın öz marağındadır. Üçüncü səhv ana dilini unutmaqdır. Bağçada ingilis dili əlavə dəyərdir, amma Azərbaycan dilində nağıl, söhbət və şeir uşağın əsas bazasıdır və buna zərər verilməməlidir.
Dördüncü səhv uşağı qiymətləndirməkdir. "Sən bu gün neçə söz öyrəndin?" kimi suallar təzyiq yaradır. Əvəzində "Bu gün hansı mahnını oxudunuz?" kimi sual verib uşağı danışdırmaq daha təsirlidir. Beşinci səhv uşaqlar arasında müqayisədir. Bəzi uşaq çox dinləyib sonra birdən danışır, bəziləri isə ilk günlərdən təkrar edir. Hər ikisi normal templərdir.
Evdə bağça proqramını necə tamamlamaq olar?
Bağçada həftədə bir neçə dəqiqə təmas çox azdır. Evdə gündəlik 10-15 dəqiqəlik sadə rutin bu boşluğu doldurur. Əsas prinsip bağçada keçilən mövzunu təkrar etməkdir. Əgər həftənin mövzusu heyvanlardırsa, evdə də heyvan mahnısı dinlə, heyvan şəkilləri göstər və səsini təqlid et. Beləliklə, eyni söz üç mühitdə, yəni bağçada, evdə və oyun zamanı təkrar olunur.
Gündəlik rutinə sadə ifadələr qat: səhər "Good morning", yeməkdə "apple, please", çimərkən "water", yatmazdan əvvəl "Good night". Bu kiçik təkrarlar gündə cəmi 5 dəqiqə vaxt alır, amma il ərzində yüzlərlə təkrar deməkdir. Valideynin tələffüzü mükəmməl olmaya bilər, və bu problem deyil. Uşaq üçün ən vacib şey valideynin dilə marağı və həvəsidir.
Söz təkrarını sistemləşdirmək istəyirsənsə, lüğəti necə öyrənmək yazısındakı interval təkrar prinsipini uşaq üçün sadələşdirə bilərsən. Bağça yaşında bu, şəkilli kartların bir neçə gün sonra, bir həftə sonra və iki həftə sonra yenidən göstərilməsi deməkdir. Hər sessiya 3-5 dəqiqəlik oyun olmalıdır. Kartı tanıyırsa, ayrılan yığına qoyulur, tanımırsa, növbəti dəfə yenə göstərilir.
Ekran vaxtına gəlincə, 3-4 yaşda gündə maksimum 20-30 dəqiqə, valideynlə birlikdə baxmaq şərti ilə, kifayətdir. Tək başına saatlarla cizgi film uşaqda dil bacarığı yaratmır, çünki uşaq dili yalnız canlı qarşılıqlı ünsiyyətdə mənimsəyir. Ekran isə köməkçidir, əsas deyil.
Bağça bitəndən sonra nə olur?
Bağçada qurulan baza məktəbdə davam etməlidir, əks halda illər içində itir. Məktəb proqramı adətən həftədə 2 saat ingilis dili verir və çox vaxt səviyyə fərqi olan uşaqları bir sinifdə toplayır. Bağçada ingilis dili almış uşaq daha asan başlayır, amma dərs sayı azdırsa, irəliləyiş yavaşlayır. Bu mərhələdə əlavə qrup dərsi və ya uyğun müəllimlə fərdi dərs böyük fərq yaradır.
Əgər uşağın səviyyəsinin harada olduğunu və nəyə ehtiyac duyduğunu bilmək istəyirsənsə, yaşa uyğun müəllimlə pulsuz tanışlıq dərsi keçmək ən sürətli yoldur. ingilis dili repetitoru tap və müəllimdən uşağın hazırlıq səviyyəsini qiymətləndirməsini xahiş et. Yaxşı uşaq müəllimi dərsi oyun və hekayə ilə qurur, hər kiçik uğuru qeyd edir və valideynə evdə nə etməli olduğunu aydın izah edir.
Böyük uşaqlar üçün isə sistemli kurs seçmək istəyənlərə ingilis dili kursları səhifəsi qrup və fərdi variantları, qiymətləri və pulsuz səviyyə təyinini göstərir. Uşağın səviyyəsini bilmək həm bağçadan sonrakı addımı, həm də növbəti illərin hədəfini düzgün seçmək üçün lazımdır.
Bağçada ingilis dili: valideyn üçün 8 həftəlik plan
Bağçada ingilis dili var, amma nəticəni artırmaq istəyirsən? Aşağıdakı plan bağçada keçilən proqramı evdə dəstəkləmək üçün hazırlanıb. Hər addım gündə 10-15 dəqiqədən çox deyil.
Son söz: bağça başlanğıcdır, nəticə ardıcıllıqdadır
Bağçada ingilis dili uşağın dil yolunun ilk addımıdır. Bu addım nə qədər yaxşı atılırsa, sonrakı yol bir o qədər rahat olur. Amma bağçanın tək özü ingiliscə danışan uşaq yetişdirmir. Nəticə proqramın keyfiyyətindən, təmasın tezliyindən, evdəki dəstəkdən və uşağın dilə münasibətindən asılıdır. Ən vacibi uşağın ingilis dilini oyun, mahnı və xoş xatirə ilə əlaqələndirməsidir.
Əgər daha geniş mənzərəni görmək istəyirsənsə, uşaqlar üçün ingilis dili yazısı bütün yaş qrupları üçün ümumi yanaşmanı toplayıb. Bağçaya yazılmazdan əvvəl proqramı yoxla, bağçadan sonra isə evdə sadə rutini qur. İlk addım kimi bu gün bir mahnı aç və uşağın reaksiyasına bax.