İngilis dili öyrənməyə başlayan hər kəs gec-tez eyni sualla qarşılaşır: mən hansı ingilis dilini öyrənirəm, Amerikan, yoxsa Britaniya? Bir müəllim "lift" deyir, digəri "elevator", lüğətdə bir sözün iki yazılışı var, filmdə eyni söz tamam fərqli səslənir. Nəticədə öyrənən adam özünü çaşqın hiss edir və bəzən düzgün yazdığı sözü səhv hesab edir.
Yaxşı xəbər budur ki, iki variant bir-birini tam başa düşür və fərq əsasən dörd sahədə cəmləşib: tələffüz, orfoqrafiya, gündəlik sözlər və bir neçə qrammatika məqamı. Bu yazıda həmin fərqləri nümunələrlə göstəririk, imtahanlar üçün hansı variantın uyğun olduğunu izah edirik və sənə seçim üçün sadə plan veririk. Tələffüzün özünü sıfırdan düzəltmək istəyirsənsə, əvvəlcə ingilis dili tələffüzünü necə düzəltmək olar yazısına baxmaq faydalıdır, çünki orada hər iki variantın üzərində işləyən əsas üsullar var.
Amerikan və Britaniya ingilis dili nədir?
Britaniya ingilis dili ingilis dilinin yarandığı Birləşmiş Krallıqda işlənən formadır. Amerikan ingilis dili isə ABŞ-da formalaşmış variantdır. İngilis dili Amerika qitəsinə XVII əsrdə köçkünlərlə gəlib və orada ayrıca inkişaf edib. Zaman keçdikcə yeni mühit, yeni əşyalar və yeni mədəniyyət dilə fərqli sözlər və fərqli səslər gətirib. Bu gün hər iki variant dünyada standart sayılır və hər ikisinin öz lüğətləri, qrammatika kitabları və tədris materialları var.
Burada vacib bir məqamı dərhal aydınlaşdıraq: "Amerikan ingilis dili" və "Britaniya ingilis dili" iki ayrı dil deyil. Bunlar eyni dilin iki standart formasıdır. Ümumi söz ehtiyatının, qrammatikanın və yazı sisteminin böyük əksəriyyəti (təxminən hamısı) eynidir. Amerikalı ilə britaniyalı söhbət edəndə nadir hallarda anlaşılmazlıq yaranır və bu da adətən bir-iki gündəlik sözə aid olur, məsələn biri "pants" deyir, digəri başqa mənada başa düşür.
Əlavə olaraq, bu iki variantdan başqa Avstraliya, Kanada, Yeni Zelandiya, Hindistan və Cənubi Afrika ingilis dilləri də var. Amma öyrənən üçün praktik məsələ yalnız ikisinə bağlıdır, çünki dərsliklərin, lüğətlərin və imtahan materiallarının böyük hissəsi məhz bu iki standarta əsaslanır. Qalan variantlar əsasən tələffüzdə fərqlənir və onları dinləmə bacarığının bir hissəsi kimi sonradan öyrənmək olar.
Niyə fərqlər yaranıb?
Fərqlərin bir hissəsi tarixi səbəblərdən gəlir. XVIII əsrdə Britaniyada bəzi səslər dəyişdi, məsələn r səsi sözün sonunda zəifləməyə başladı. Amerikaya köçən qrupların əksəriyyəti isə dilin daha qədim formasını saxladı, ona görə də Amerikan variantında r bu gün də aydın deyilir. Yəni bəzi hallarda Amerikan variantı yeniliyi deyil, əksinə, köhnə forma saxlayır.
İkinci səbəb dili tənzimləyən şəxslərdir. Noah Webster 1828-ci ildə "An American Dictionary of the English Language" adlı lüğət nəşr etdi və orfoqrafiyanı sadələşdirməyə çalışdı. Onun təklif etdiyi color, center, defense kimi yazılışlar Amerikan standartına çevrildi. Britaniya variantı isə colour, centre, defence yazılışlarını saxladı. Bu, fərqlərin təsadüfi deyil, əsasən planlı bir islahatın nəticəsi olduğunu göstərir.
Üçüncü səbəb yeni mühitdir. Amerikada ortaya çıxan yeni əşyalar, texnologiyalar və gündəlik həyat ayrıca adlar aldı. Avtomobil sahəsindəki fərq buna yaxşı nümunədir: Amerikan variantında trunk, hood, gas, Britaniya variantında boot, bonnet, petrol deyilir. XX əsrdə kino, televiziya və internet vasitəsilə Amerikan ifadələri Britaniyaya keçdi və əksinə, Britaniya ifadələri də Amerikaya, ona görə bu gün sərhəd əvvəlki qədər kəskin deyil.
Fərqlər kartlarda: dörd əsas sahə
Aşağıdakı kartlar ən çox rast gəlinən fərqləri qrup-qrup göstərir. Hər kartdakı nümunələri ucadan oxu və hansı variantın sənə tanış gəldiyini qeyd et. Siyahı tam deyil, amma gündəlik həyatda qarşına çıxacaq fərqlərin böyük hissəsini əhatə edir.
Kartlardan görünür ki, fərqlər sistemli xarakter daşıyır. Məsələn, orfoqrafiyada Britaniya yazılışı çox vaxt əlavə hərf saxlayır (colour, centre), Amerikan yazılışı isə onu atır. Sözlərdə fərqlər adətən konkret əşyaların adlarına aiddir. Qrammatikada isə fərqlər az sayda sabit qaydaya sığır. İndi hər sahəyə ayrıca baxaq.
Tələffüz fərqləri
Tələffüz iki variantı ən tez ayırd etdiyin sahədir. Əsas fərq r səsindədir. Amerikan ingilis dilində r sözün istənilən yerində deyilir: car, teacher, hard sözlərində r səsi aydın eşidilir. Britaniya standartında isə r yalnız saitdən əvvəl deyilir. Car sözündə sonda r deyilmir, söz /kɑː/ kimi səslənir, hard sözündə də r düşür. Dilçilər bu fərqi rotik və qeyri-rotik variantlar adlandırır.
İkinci fərq t səsindədir. Amerikan nitqində saitlər arasında gələn t sürətli nitqdə d-yə çox yaxın səslənir: water sözü "wader", better sözü "bedder" kimi eşidilir. Britaniya nitqində isə t daha aydın deyilir. Bu fərqi başa düşməsən, Amerikan serialında "water" sözünü tanımaya bilərsən.
Üçüncü fərq saitlərdədir. Hot, lot, stop sözlərində Britaniya variantı qısa /ɒ/ səsi işlədir, Amerikan variantı isə /ɑː/ səsinə yaxın uzun səs deyir. Bath, dance, can't, laugh sözlərində Britaniya standartında uzun /ɑː/ səsi var, Amerikan variantında isə qısa /æ/ səsi işlənir. Bəzi sözlərdə fərq daha da çoxdur: schedule sözü Britaniyada /ˈʃedjuːl/, Amerikada /ˈskedʒuːl/ şəklində deyilir, tomato Britaniyada /təˈmɑːtəʊ/, Amerikada /təˈmeɪtoʊ/ kimi səslənir.
Bu fərqləri öyrənmək üçün ən etibarlı yol lüğət transkripsiyasıdır. Cambridge Dictionary və Oxford Learner's Dictionaries hər söz üçün iki transkripsiya və iki audio verir. Simvolları oxumağı hələ bilmirsənsə, ingilis dili transkripsiya yazısındakı dörd həftəlik plan sənə kömək edər. Qısa qayda belədir: lüğətdə UK və US işarələrinə bax, sənin seçdiyin variantın audiosunu dinlə və onu təkrarla.
Orfoqrafiya fərqləri
Orfoqrafiya fərqləri sistemlidir və bir neçə qaydaya bölünür. Birinci qayda -our və -or sonluqlarıdır. Britaniya variantında colour, favourite, neighbour, behaviour yazılır, Amerikan variantında color, favorite, neighbor, behavior. İkinci qayda -re və -er sonluqlarıdır: centre, theatre, metre Britaniyada, center, theater, meter Amerikada yazılır.
Üçüncü qayda -ise və -ize sonluqlarıdır. Britaniya variantında realise, organise, recognise yazılır, ancaq Oxford lüğəti -ize formasına da icazə verir. Amerikan variantında isə yalnız realize, organize, recognize yazılır. Dördüncü qayda ikiqat samitdir: traveller, cancelled, modelling Britaniyada, traveler, canceled, modeling Amerikada. Beşinci qrup ayrıca sözlərdir: grey və gray, programme və program, cheque və check, tyre və tire.
Praktik təsir budur: Word və ya Google Docs sənin yazdığın mətni yoxlayanda qırmızı xətt çəkə bilər, çünki dil parametri başqa variantdadır. Bu səhv deyil, variant uyğunsuzluğudur. Yazı üçün qayda sadədir: bir mətndə yalnız bir variantı işlət. Eyni esseyə color və neighbour yazmaq stil səhvi sayılır, nə qədər ki hər ikisi ayrılıqda düzgündür.
Söz fərqləri
Gündəlik sözlərdə fərqlər həm öyrənən üçün ən əyləncəli, həm də ən çaşdırıcı sahədir, çünki bəzən eyni söz iki variantda tam başqa məna daşıyır. Ən məşhur nümunə pants sözüdür: Amerikan variantında şalvar deməkdir, Britaniya variantında isə alt paltarı. Eyni qayda ilə biscuit Britaniyada quru peçenyedir, Amerikada isə yumşaq çörək tipli məmulat deməkdir. Chips Britaniyada qızardılmış kartofdur, Amerikada isə qurudulmuş kartof dilimləridir.
Bir neçə mövzu üzrə ən çox istifadə olunan cütlərə baxaq. Ev: apartment və flat, first floor və ground floor (Britaniyada birinci mərtəbə girişdən yuxarıdakıdır), elevator və lift. Nəqliyyat: subway və underground (Londonda tube da deyilir), truck və lorry, gas və petrol, sidewalk və pavement. Yemək: cookie və biscuit, candy və sweets, french fries və chips, eggplant və aubergine. Gündəlik: trash və rubbish, vacation və holiday, cell phone və mobile, line və queue, mail və post.
Bu sözlərin hamısını əzbərləmək lazım deyil. Praktik yanaşma budur: öz variantını seç, kontekst içində öyrən və qarşına başqa variantın sözü çıxanda onu tanımağı bacar. Aktiv işlətdiyin söz bir variantdan olmalıdır, passiv tanıdığın söz isə hər ikisindən ola bilər. Bu, sənə həm Amerikan serialını, həm Britaniya xəbərlərini başa düşməyə imkan verir. Sözləri sistemli yadda saxlamaq üçün ingilis dili söz öyrənmək yazısındakı kartlar və təkrar sistemi yaxşı işləyir.
Qrammatika fərqləri
Qrammatikada fərqlər azdır və sabit qaydalara sığır. Ən vacibi Present Perfect zamanıdır. Britaniya variantında yeni baş vermiş və indiyə təsir edən hadisələr üçün Present Perfect işlənir: "I have just eaten", "Have you finished yet?". Amerikan variantında eyni mənanı Past Simple də verə bilər: "I just ate", "Did you finish yet?". İki forma da Amerikada işlədilir, Britaniyada isə ikinci forma ənənəvi qrammatikada səhv sayılır, bu isə son illərdə yumşalıb.
İkinci fərq sahiblik ifadəsidir. Britaniya variantı "have got" formasını işlədir: "Have you got a pen?". Amerikan variantı "do you have" formasına üstünlük verir: "Do you have a pen?". Üçüncü fərq get felinin keçmiş zaman formasıdır: Britaniyada got (I have got better), Amerikada gotten (I have gotten better). Dördüncü fərq kollektiv isimlərdir: Britaniyada "The team are winning" (komanda üzvləri ayrı-ayrılıqda), Amerikada "The team is winning" (vahid bir qrup).
Beşinci fərq zaman və yer ifadələridir. Britaniyada "at the weekend", "in hospital", "different to" deyilir, Amerikada "on the weekend", "in the hospital", "different than" və ya "different from" işlənir. Altıncı fərq tarix yazılışıdır: Britaniyada 12/10/2026 gün/ay/il kimi oxunur və 12 oktyabr deməkdir, Amerikada isə ay/gün/il kimi oxunur və 10 dekabr deməkdir. Bu fərq praktik problemlər yarada bilər, məsələn aviabilet və ya sənəd tarixində, ona görə tarixi ayın adı ilə yazmaq (12 October 2026) ən etibarlı yoldur.
Feillərin keçmiş formasıdır. Learned və learnt, spelled və spelt, burned və burnt kimi cütlərdə Amerikan variantı -ed formasına, Britaniya variantı isə -t formasına üstünlük verir. Hər iki forma Britaniyada da qəbul olunur, ona görə bu fərq qrammatik səhv yaratmır. Ümumiyyətlə, qrammatika fərqləri tələffüz və orfoqrafiya fərqlərindən xeyli azdır və öyrənən üçün ən az stres yaradan sahədir.
İmtahanlarda hansı variant tələb olunur?
Hər iki variant beynəlxalq imtahanlarda qəbul olunur. IELTS Britaniya mənşəli imtahandır, amma Amerikan yazılışını da qəbul edir. Əsas tələb yazıda ardıcıllıqdır: esseyə color yazıb, sonra neighbour yazsan, bu, mətnin vahidliyini pozur. Listening bölməsində isə müxtəlif akcentlər çıxır: Britaniya, Avstraliya, Yeni Zelandiya və Şimali Amerika nitqi. Deməli, yalnız bir akcentə öyrəşmək kifayət deyil.
TOEFL Amerikan mənşəlidir və dinləmə və danışıq materiallarında əsasən Şimali Amerika nitqindən istifadə edir. Cambridge imtahanları (B2 First, C1 Advanced, C2 Proficiency) Britaniya yazılışına əsaslanır, amma Amerikan variantını da qəbul edir, yenə də ardıcıllıq şərtilə. PTE Academic və Duolingo English Test həm Amerikan, həm Britaniya yazılışını qəbul edir. İki əsas imtahanın müqayisəsi üçün IELTS və TOEFL fərqi yazısına baxa bilərsən.
Burada praktik nəticə belədir. Əgər Britaniya universitetinə, İrlandiyaya, Avstraliyaya və ya Avropaya yönəlmisənsə, Britaniya yazılışı təbii seçimdir. Əgər ABŞ və ya Kanada hədəfindədirsə, Amerikan variantı uyğundur. Hədəf hələ aydın deyilsə, əsas odur ki, seçdiyini sonadək saxlayasan. İmtahan yoxlayıcısı variantı yox, sənin dilə nə qədər yaxşı hakim olduğunu qiymətləndirir. Hər halda dinləmə üçün hər iki akcentə məruz qalmaq lazımdır.
Hansı variantı seçməli?
Seçim üçün üç sual kifayətdir. Birinci sual: hədəf ölkən hansıdır? Təhsil və ya iş üçün konkret ölkə varsa, onun variantını seç. İkinci sual: müəllimin və materialların hansı variantdadır? Azərbaycanda məktəb dərslikləri və çoxlu kurslar Britaniya variantına əsaslanır, internet mənbələrinin və sosial şəbəkələrin böyük hissəsi isə Amerikan variantındadır. Üçüncü sual: hansı akcent sənə daha təbii gəlir? Motivasiya öyrənmənin yarısıdır və bəyəndiyin səsi təqlid etmək daha asan olur.
Mütləq seçim yoxdur. Çox adam yazıda bir variantı, tələffüzdə isə bir az qarışıq variantı işlədir və bu normaldır. Peşəkar mühitdə isə ardıcıllıq daha vacibdir: CV, rəsmi məktub və akademik mətn bir variantda yazılmalıdır. Danışıqda isə dinləyiciyə anlaşıqlı olmaq vacibdir, akcentin təmizliyindən daha çox.
Bir də yanlış təsəvvürü düzəldək: heç bir variant digərindən "daha düzgün" deyil. Amerikan ingilis dili Britaniya ingilis dilinin pozulmuş forması deyil, Britaniya ingilis dili də "həqiqi" ingilis dili deyil. Hər ikisi öz mühitində tam standartdır. Bu inamı ilk gündən qəbul etmək öyrənməni rahatlaşdırır və "səhv deyirəm" qorxusunu azaldır.
90 günlük plan: variantı sabitləşdirmək
Aşağıdakı plan seçdiyin variantı üç ay ərzində vərdişə çevirmək üçün nəzərdə tutulub. Gündə 20-30 dəqiqə kifayətdir. Plan A2-dən B2-yə qədər olan səviyyələr üçün işləyir və hər addım əvvəlkinin üzərinə qurulur.
Bu plan sənə iki üstünlük verir: aktiv nitqin ardıcıl və təbii olur, passiv başa düşmən isə genişlənir. Dinləməni sistemli inkişaf etdirmək üçün ingilis dili listening yazısındakı üsullardan istifadə edə bilərsən, müxtəlif akcentlərdə material tapmaq üçün isə ingilis dili podkastlar seçimi uyğun mənbədir.
Ən çox edilən səhvlər
Birinci səhv iki variantı bir cümlədə qarışdırmaqdır. Məsələn, "I took the lift to my apartment" cümləsində lift Britaniya, apartment isə Amerikan sözüdür. Qulağa pis gəlmir, amma ardıcıl nitq üçün birini seçmək daha yaxşıdır. İkinci səhv fərqi səhv hesab etməkdir: müəllimin colour yazdığını görüb sənin color yazdığını yanlış saymaq, və ya əksinə. Hər iki yazılış uyğun variantda düzgündür.
Üçüncü səhv akcenti "təmiz" etməyə çox vaxt sərf etməkdir. Akcent aydın nitqdən daha az vacibdir. Azərbaycanlı öyrənən üçün ən önəmli məqsəd anlaşıqlı və axıcı danışmaqdır, tam Amerikalı və ya London sakini kimi səslənmək deyil. Dördüncü səhv serialdan öyrənilən ifadələri hər kontekstdə işlətməkdir: Amerikan slenqi rəsmi yazıda və ya iş müsahibəsində yerinə düşmür, Britaniya "mate" və "cheers" kimi sözləri isə hər mühitdə eyni mənanı vermir. Slenqin yerini bilmək üçün kontekstə fikir ver.
Beşinci səhv fərqlər haqqında qaydaları əzbərləməyə çox vaxt itirməkdir. Fərqlərin əksəriyyəti öz-özünə, çox oxuyub dinlədikcə oturur. Əzbərləmək yalnız imtahan üçün yazı qaydalarında lazımdır. Müəllimlə işləmək bu mərhələni sürətləndirir, çünki müəllim sənin hansı variantda yazıb danışdığını görür və qarışıqlığı dərhal göstərir. ingilis dili repetitorları tap səhifəsində tələffüz və danışıq üzrə təcrübəli müəllimləri seçə bilərsən. Hazır proqram istəyənlər üçün isə ingilis dili kursları içində variantı və imtahan hədəfini nəzərə alan qruplar var.
Müəllim və material seçimi
Müəllim seçəndə ilk sualın bu olmalıdır: "Siz hansı variantda dərs keçirsiniz və mən hədəfimə uyğun variantı seçə bilərəmmi?". Yaxşı müəllim bunu aydın cavablandırır və dərsdə iki variantı qarışdırmır. Əgər imtahan hədəfin varsa, müəllimdən imtahan formatına uyğun materiallar istə: IELTS üçün Britaniya mənşəli Cambridge IELTS kitabları, TOEFL üçün isə ETS-in rəsmi materialları standart sayılır.
Material seçimində də eyni məntiq işləyir. Dərslik, lüğət və tətbiq eyni variantda olsa, qarışıqlıq azalır. Məsələn, Oxford Learner's Dictionaries və Cambridge Dictionary iki variantı da göstərir, amma ilk nəticədə Britaniya variantını verir. Merriam-Webster isə Amerikan lüğətidir. Tətbiqlərdə dil parametrinə də baxmaq lazımdır: Duolingo əsasən Amerikan variantı öyrədir, BBC Learning English isə Britaniya variantına əsaslanır.
Əlavə olaraq, filmlərə və seriallara baxanda subtitrlərin hansı variantda olduğunu yoxla. Britaniya serialları (məsələn, BBC istehsalı) Britaniya yazılışını və sözlərini göstərir, Amerikan serialları isə Amerikan formasını. Bu, sənə öyrənmədən də yazılış fərqlərini mənimsəməyə kömək edir.