Bir çox valideyn uşağının iki dildə sərbəst danışmasını istəyir, amma haradan başlamalı olduğunu bilmir. Qarşısına çıxan suallar da çoxdur. Ana dili zəifləməzmi? İngilis dilini nə vaxt gətirmək lazımdır? Uşaq iki dili qarışdırarsa, danışmağa gec başlayarmı? Bu suallar ailələrdə çox səslənir və hər birinin elmi tədqiqatlara əsaslanan sakitləşdirici cavabı var.
Bu yazıda iki dilli uşaq böyütməyin real mənasını, ailə üçün üç işlək modeli, ana dilini necə qorumağı, ingilis dilinə gündə nə qədər vaxt ayırmağı və ən çox edilən səhvləri açıq-aydın izah edirik. Mövzunun geniş çərçivəsi üçün uşaqlar üçün ingilis dili yazısına da baxa bilərsən. Burada isə yalnız bir sual üzərində dayanırıq: ailə mühitində iki dil necə yanaşı yaşayır.
İki dilli uşaq kimdir və bu nə demək deyil?
İki dilli uşaq deyəndə çoxları iki dildə eyni dərəcədə mükəmməl danışan, hər iki dildə heç səhv etməyən birini təsəvvür edir. Əslində belə "ideal" bilinqual çox nadir olur. Tədqiqatçılar iki dilli insanı gündəlik həyatında iki dildən real şəkildə istifadə edən şəxs kimi təyin edirlər. Bir dil adətən daha güclü olur, digəri isə müəyyən sahələrdə, məsələn ailə söhbətində və ya məktəbdə üstünlük təşkil edir. Bu, tam normaldır və uğursuzluq əlaməti deyil.
Bu fərqi başa düşmək valideyn üçün çox rahatladıcıdır. Məqsəd uşağı iki dilin ikisində də "doğma" etmək olmamalıdır. Daha realist məqsəd belədir: Azərbaycan dili güclü bazadır, ingilis dili isə anlama, danışıq və dilə sevgi baxımından ciddi şəkildə inkişaf edir. Bəzi ailələrdə üçüncü dil də var, məsələn rus və ya türk dili. Bu halda hər dil üçün gözlənti ayrıca müəyyən olunmalıdır və hamısından eyni nəticə tələb edilməməlidir.
Bir məqamı da vurğulayaq: iki dillilik təbii iki yolla yaranır. Birincisi eyni vaxtda mənimsəmədir, yəni uşaq doğulandan iki dili eşidir. İkincisi ardıcıl mənimsəmədir, yəni ana dili oturuşandan sonra ikinci dil gəlir. Azərbaycan ailələrinin əksəriyyəti ikinci yola uyğundur: ev dili Azərbaycan dilidir, ingilis dili isə bağçada, müəllimdə və ya məzmunda daha sonra əlavə olunur. Bu yol da tam işləkdir, sadəcə fərqli planlaşdırma tələb edir.
Nə vaxt başlamaq lazımdır?
Ən çox soruşulan sual budur: iki dilli böyütmə üçün gec deyilmi? Cavab müəyyən yaş aralığında öyrənmənin daha təbii getməsi, amma heç vaxt gec olmamasıdır. Kiçik yaşda uşaq səsləri daha asan fərqləndirir və aksent baxımından üstünlük əldə edir. Amma 6, 8 və ya 10 yaşda başlayan uşaq da şüurlu öyrənmə bacarığına görə sürətlə irəliləyir. Dəqiq yaş çərçivələri və aylıq gözləntilər üçün uşaqlar üçün ingilis dili öyrənmək yazısındakı mərhələləri izləyə bilərsən.
Əgər uşaq hələ ana dilində cümlə qurmağa çətinlik çəkirsə, ingilis dilini ona yük etmək lazım deyil. Əvvəl ana dili sağlam oturmalı, sonra ingilis dili əlavə olunmalıdır. Ancaq bu o demək deyil ki, ingilis dilindən tam uzaq durmaq lazımdır. Mahnı, şəkilli kitab və gündəlik sadə ifadələr kiçik yaşdan təbii ünsiyyətin bir hissəsi ola bilər. Əsas qayda uşağı məcbur etməmək və ana dilini sıxışdırmamaqdır.
Üç ailə modeli: hansı sənin evinə uyğundur?
İki dilli böyütmənin tək düzgün yolu yoxdur. Ailənin dil səviyyəsi, iş qrafiki və uşağın xarakteri modelə təsir edir. Aşağıdakı kartlar ən çox tətbiq olunan üç modeli, onların üstünlüyünü və çətinliyini göstərir.
Birinci model "bir valideyn, bir dil" adlanır və ədəbiyyatda ən tanınmış yanaşmadır. Burada qayda sadədir: ingiliscə danışan valideyn uşaqla yalnız ingiliscə danışır, digəri isə Azərbaycan dilində. Uşaq dili şəxslə birləşdirir. Bu, ingilis dilini yüksək səviyyədə bilən ailələr üçün əla seçimdir. Amma valideynin ingilis dili zəifdirsə, səhvləri uşağa ötürə bilər, bu səbəbdən bu modeli yalnız özünü rahat hiss edənlər seçməlidir.
İkinci model vaxt və məkan qaydasıdır. Məsələn, "şənbə səhəri ingilis saatı" və ya "mətbəxdə yalnız ingiliscə". Bu üsulun üstünlüyü hər iki valideynin birlikdə iştirak edə bilməsidir. Çətinliyi isə sabitlikdir. İlk iki həftə hər şey işləyir, sonra qayda unudulur. Ona görə qaydanı çox sadə, qısa və təkrarlanan etmək lazımdır.
Üçüncü model Azərbaycanda ən geniş yayılmış modeldir. Ev dili ana dilidir, ingilis dili isə kənardan gəlir: bağça, məktəb, müəllim, kitab, mahnı və cizgi film. Bu modeldə valideynin ingilis dili səviyyəsi əsas rol oynamır. Amma bütün yük məzmunun keyfiyyətinə və kənar təmasın ardıcıllığına düşür. Əgər bu modeli seçirsənsə, həftəlik təmas planını aydın qurmaq çox vacibdir.
Ana dilini necə qorumaq olar?
Ailələrin ən böyük qorxusu ingilis dilinin Azərbaycan dilini sıxışdırmasıdır. Bu qorxu əsassız deyil, amma düzgün planlaşdırma ilə tam idarə olunur. Əsas prinsip belədir: ana dili ailənin əsas dili olaraq qalmalıdır. Nağıl, şeir, bayram söhbəti, nənə-baba ilə danışıq, evdə yeməyin hazırlanması hamısı Azərbaycan dilində keçməlidir. Bu zəngin mühit uşağın söz ehtiyatını, düşüncə və mədəni kimliyini formalaşdırır.
Praktik olaraq üç qayda işləyir. Birinci qayda gündəlik Azərbaycanca oxumadır: yatmazdan əvvəl ən azı bir kitab və ya nağıl. İkinci qayda ingilis dilindən qaçmamaq, amma onu ana dili ilə rəqabətə salmamaqdır. Uşaq "bu söz ingiliscə nə deməkdir?" deyə soruşanda sevinmək lazımdır. Üçüncü qayda dil qarışığına sakit yanaşmaqdır. Uşaq bir cümlədə iki dildən söz işlədirsə, buna "kod keçidi" deyilir və bu, bilinqual uşaqlar üçün tamamilə təbii hadisədir. Bu, dilin zəifliyinin yox, onun hər iki dilə sərbəst yanaşmasının əlamətidir.
Əgər uşaq ingilis dilini daha çox sevib ana dilində danışmaqdan yayınırsa, balansı yenidən qurmaq lazımdır. Bu zaman Azərbaycan dilində maraqlı fəaliyyətləri artırmaq, ana dilli uşaqlarla oyun təşkil etmək və evdə ana dili qaydalarını aydın saxlamaq kömək edir. Hədəf iki dili bir-birinə qarşı qoymamaq, hər birinə öz yerini verməkdir.
İngilis dilinə gündə nə qədər vaxt ayırmaq lazımdır?
Dil təmasının həcmi nəticənin əsas sürücüsüdür. Uşaq həftədə cəmi bir saat ingiliscə eşidirsə, bu, dil mühiti sayılmır, sadəcə tanışlıqdır. Gündə 20-30 dəqiqəlik sabit təmas isə həftədə 2-3 saat edir və nəticə artıq hiss olunur. Ən yaxşısı bu vaxtı bir neçə qısa parçaya bölməkdir: səhər mahnı, günorta oyun, axşam kitab. Qısa və tez-tez təmas uzun və nadir təmasdan daha təsirlidir.
Təmasın tərkibi də vacibdir. Yalnız cizgi filmlə keçən saat dil öyrətmir, çünki uşaq dili qarşılıqlı ünsiyyətdə mənimsəyir. Ən yaxşı nisbət belədir: təmasın yarısı canlı insan, qalan yarısı mahnı, kitab və uyğun video məzmunundan ibarət olsun. Uyğun mahnı və cizgi filmi seçimində ingilis dilində uşaq mahnıları yazısı yaş qrupu üzrə hazır siyahı verir.
Gündəlik rutin dilin yaşamasında çox kömək edir. Məsələn, səhər geyinərkən "shirt", "socks", yeməkdə "apple", "water", gəzintidə "tree", "car" kimi sözlər hər gün eyni vəziyyətdə təkrar olunur. Bu cür kontekstli təkrar kartla öyrədilən sözdən daha dərin yaddaşa yazılır, çünki söz real hərəkət və hissi ilə bağlıdır.
Bağça, məktəb və müəllim: kənar dəstəyi necə qurmaq olar?
Evdə ingilis dilini yalnız valideyn aparmalı deyil. Bağça və məktəb güclü köməkçidir, amma onların imkanını düzgün qiymətləndirmək lazımdır. Əksər bağçada ingilis dili həftədə qısa müddət keçirilir və bu, yalnız başlanğıc verir. Hansı proqramın yaxşı olduğunu və bağçadan nə gözləməli olduğunu uşaq bağçası ingilis dili yazısında ətraflı yazmışıq. Orada seçim meyarları və evdə tamamlama planı da var.
Məktəb dövründə isə rəsmi dərs sayı çox vaxt kifayət etmir. Əlavə dəstək üçün iki yol var: qrup dərsi və fərdi müəllim. Qrup dərsi sosial mühit və rəqabət verir, fərdi dərs isə tempi uşağa uyğunlaşdırır. İki dilli böyüyən uşaq üçün fərdi müəllim xüsusilə faydalıdır, çünki o, uşağın ana dili ilə ingilis dili arasındakı keçidi başa düşən və səhvə sakit yanaşan insandır. Bu müəllimi tapmaq üçün ingilis dili repetitoru tap səhifəsindən istifadə edə bilərsən. Müəllimlə pulsuz tanışlıq dərsi keçərək uşağın onunla rahatlığını yoxla.
İki dilli uşaq böyüdərkən ən çox edilən səhvlər
Birinci səhv uşağı hər iki dildə eyni səviyyədə görmək istəməkdir. Bu gözlənti uşağa və valideynə lazımsız təzyiq yaradır. Hər dilin öz gücü olur: biri evdə, digəri məktəbdə daha çox işlənir. İkinci səhv dilləri qarışdırdığına görə uşağı düzəltməkdir. Uşaq cümlənin ortasında dil dəyişirsə, bu, çox vaxt söz tapa bilməməsindən yox, rahat olduğu üçün baş verir. Hər dəfə düzəliş etmək danışıq həvəsini azaldır.
Üçüncü səhv uşağı "ingiliscə de" deyə sıxmaqdır. Təzyiq altında danışan uşaq çox vaxt sükuta çəkilir. Daha yaxşı üsul danışmağa şərait yaratmaq və cavabı gözləməkdir. Dördüncü səhv ardıcıllığın pozulmasıdır. Dil rutinini ilk iki həftə sonra buraxmaq çox yayılmış problemdir. Beşinci səhv yalnız ekrana güvənməkdir. Cizgi film köməkçidir, amma dilin əsas mənbəyi insanla ünsiyyətdir.
Altıncı səhv uşaqları bir-biri ilə və ya digər ailələrlə müqayisə etməkdir. Bəzi uşaq tez danışır, bəziləri uzun müddət dinləyib sonra birdən cümlə qurur. İki dilli uşaqda ilk sözlər bəzən bir az gec gəlir, amma bu, tədqiqatlarda uzunmüddətli problem kimi təsdiqlənməyib. Uşağın inkişafı ilə bağlı real narahatlıq varsa, həkim və loqopedlə məsləhətləşmək lazımdır, amma yalnız iki dil səbəbindən narahat olmaq lazım deyil.
Oxumaq və yazmaq: iki əlifba, iki sistem
Azərbaycan dili və ingilis dili latın əlifbasına əsaslansa da, səsləri və yazılışı fərqlidir. Uşaq Azərbaycan dilində oxumağı öyrənəndə hərfin səsi sabitdir: nə görürsənsə, onu oxuyursan. İngilis dilində isə eyni hərf müxtəlif səslər verə bilər. Bu fərq uşaqda zaman-zaman çaşqınlıq yaradır və valideyn bunu normal qarşılamalıdır.
Praktik tövsiyə belədir: əvvəl ana dilində oxuma bacarığı oturmalıdır. Uşaq Azərbaycan dilində hərfləri və sözləri rahat oxuyandan sonra ingilis dilində fonika, yəni hərf-səs əlaqəsi tədricən əlavə olunur. Bu iki sistem bir-birini dəstəkləyir, çünki oxuma strategiyası dildən dilə ötürülür. Uşaq bir dildə oxumağı öyrənibsə, ikincidə öyrənmə daha sürətli gedir.
Lüğət tərəfində də fərq var. Uşaq iki dildə söz öyrənərkən bəzi anlayışları yalnız bir dildə bilir. Məsələn, məktəb sözlərini ingiliscə, ailə sözlərini Azərbaycanca. Bu, "paylanmış lüğət" adlanır və normaldır. Söz ehtiyatını məqsədli artırmaq üçün lüğəti necə öyrənmək yazısındakı interval təkrar üsulunu uşaq üçün oyun şəklində uyğunlaşdıra bilərsən.
İki dilli uşaq üçün 12 həftəlik ailə planı
Aşağıdakı plan üçüncü modelə, yəni ev dili ana dili, ingilis dili kənardan gələn ailəyə əsaslanıb. Hər addım gündə 15-20 dəqiqəni keçmir. Plan sənin ailənin modelinə görə dəyişdirilə bilər.
Ailədə iki dilli mühit qurarkən ən faydalı vərdişlərdən biri uşağın dilini müşahidə etməkdir. Hər ay bir dəfə uşağın hansı mövzularda hansı dildə danışdığını qeyd et. Bəlkə o, oyuncaqlar haqqında ingiliscə, ailə haqqında isə Azərbaycanca danışır. Belə qeydlər sənə hansı sahədə dil təmasını artırmaq lazım olduğunu göstərir. Kiçik, amma ardıcıl müşahidə təsadüfi hiss və təxminlərdən daha etibarlı istiqamət verir.
Ailənin digər üzvlərini də prosesə qoşmaq çox kömək edir. Nənə və baba Azərbaycan dilində nağıl danışa bilər, böyük qardaş və ya bacı uşaqla ingiliscə oyun oynaya bilər, qohum uşaqlarla görüşlər isə dilin sosial tərəfini gücləndirir. Hər üzvün rolu aydın olanda uşaq dilləri qarışıq təcrübə kimi yox, hər biri öz yerində olan ünsiyyət vasitəsi kimi qəbul edir. Valideyn isə dil planının dirijoru olaraq qalır və hər kəsin nə etdiyini sakit şəkildə əlaqələndirir.
Səyahət, qonaq və bayram kimi xüsusi günlər də dil mühitinin bir hissəsidir. Rutin pozulanda narahat olma. Bir həftə ingilis dili vaxtını buraxmaq faciə deyil, vacib olan ardıcıllığa qayıtmaqdır. Uşaq üçün dilin ağır yük yox, həyatın xoş hissəsi olması ən böyük uğurdur.
Müəllim seçərkən nəyə baxmalı?
Bilinqual mühitdə böyüyən uşaq üçün müəllim seçimi adi dərs seçimindən bir az fərqlənir. Müəllim ingilis dilini yüksək səviyyədə bilməlidir, çünki uşaq tələffüzü və ritmi ondan götürəcək. Eyni zamanda o, uşaqla işləmə təcrübəsinə malik olmalıdır və dərsi oyun və hekayə ilə qurmalıdır. Müəllimin uşağın ana dilində danışması da böyük üstünlükdür, çünki lazım gələndə sadə izahat verə bilir və uşaq itirilmiş hiss etmir.
Dərs formatı da fərqli ola bilər. Kiçik yaşda qısa və tez-tez dərslər daha yaxşıdır, məktəb yaşında isə 45-60 dəqiqəlik dərs normaldır. Sistemli proqram axtaran ailələr üçün ingilis dili kursları səhifəsində qrup və fərdi variantlar, qiymətlər və pulsuz səviyyə təyini göstərilir. Əsas məsələ uşağın dərsə maraqla getməsidir. Uşaq müəllimi sevirsə, dil də sevilir.
Son söz: iki dil bir-birinə mane olmur, birini digərinə güclü edir
İki dilli uşaq böyütmək mükəmməl plan yox, ardıcıl rutin tələb edir. Ailənin modelini seç, ana dilini qoru, ingilis dilinə gündəlik qısa və keyfiyyətli təmas ver, uşağı müqayisə etmə və təzyiq göstərmə. İlk bir neçə ayda nəticə kiçik görünə bilər, amma il ərzində toplanan təkrarlar uşağın dil bacarığında real fərq yaradır.
Bu gün ilk addım kimi bir şey et: ailə modelini seç və gündə hansı vaxtda 15 dəqiqə ingiliscə mahnı və ya kitaba ayıracağını müəyyən et. Qalanı rutin və səbrlə gəlir.