İngilis dili 9-11-ci sinif: məktəb proqramından DİM imtahanına körpü necə qurulur

Doqquzuncu sinfə keçəndə ingilis dili dərsi yenə dəyişir, amma bu dəfə səbəb başqadır. Orta mərhələdə əsas məsələ qrammatikanı başa düşmək idi, indi isə şagird eyni bilikləri imtahan formatında, vaxt məhdudiyyəti ilə və test sualları ilə göstərməli olur. Valideynlər və şagirdlər eyni sualı verir: "buraxılış imtahanı 9 cu sinif" üçün ingilis dilinə necə hazırlaşmaq, on birinci sinifdə nəyə diqqət yetirmək və DİM-ə qədər nə qədər vaxt lazımdır?

Bu yazıda üç illik yolu ardıcıllıqla göstəririk: hər sinifdə fokus nədir, məktəb proqramı ilə imtahan arasındakı fərq harada yaranır və son 12 həftəni necə planlamaq olar. Dəqiq imtahan formatı, sualların sayı və fənlərin tərkibi ildən-ilə dəyişə bilər, buna görə rəsmi məlumatı həmişə DİM-in saytından yoxlamaq lazımdır. Burada isə formatdan asılı olmayan, hər şagirdə işləyən hazırlıq məntiqini izah edirik.

Məktəb proqramı ilə imtahan arasında nə dəyişir?

Məktəbdə ingilis dili dərsi öyrənmə üçün qurulub: müəllim izah edir, şagird səhv edir, səhvi düzəldir, sonra mövzu təkrarlanır. İmtahan isə öyrənməni yox, nəticəni ölçür. Sual çıxır, vaxt gedir, səhv cavabın düzəlişi olmur. Bu fərq çox şagirdi təəccübləndirir. Dərsdə yaxşı qiymət alan uşaq ilk sınaq imtahanında gözləmədiyi bal toplayır, çünki bilik var, amma onu sürətlə və təzyiq altında istifadə etmək vərdişi yoxdur.

İkinci fərq mövzuların əhatəsindədir. Məktəb ili boyu hər mövzu ayrıca keçilir, imtahanda isə bütün zamanlar, söz birləşmələri, oxu mətni və lüğət sualları qarışıq gəlir. Şagird yalnız son mövzunu yaxşı bilsə kifayət etmir. Beşinci sinifdən bəri keçilən Present Simple də, səkkizinci sinifdə keçilən Present Perfect də eyni testdə rast gələ bilər. Buna görə doqquzuncu sinifdən başlayaraq əsas vəzifə yeni mövzu öyrənməkdən çox, köhnələri bir yerə yığıb sabitləşdirməkdir.

Üçüncü fərq səviyyədir. Orta məktəbin sonunda şagird A2 səviyyəsinin əsas hissəsində olur, bunu ingilis dili 8 ci sinif proqramı haqqında yazımızda göstərmişik. Əsas məktəbin sonunda realist hədəf A2-nin tam oturması, tam orta təhsilin sonunda isə B1-ə yaxınlaşmaqdır. Səviyyələrin necə ölçüldüyünü anlamaq istəyənlər üçün cefr səviyyələri yazısı faydalıdır.

Üç ilin xəritəsi: hər sinifdə fokus nədir

Bu xəritə ümumi istiqamətdir. Bəzi şagirdlər doqquzuncu sinifdə artıq B1-ə yaxın olur, bəziləri isə yeddinci sinif mövzularını hələ qarışdırır. Hansı mərhələdə olmağınızdan asılı olmayaraq ilk addım eynidir: səviyyəni dürüst ölçmək. Ölçmədən plan qurmaq xəritəsiz yola çıxmağa bənzəyir.

9-cu sinif: boşluqları xəritələmək ili

Doqquzuncu sinif çox vaxt "hələ vaxt var" hissi ilə keçir və bu, ən böyük təhlükədir. Əslində bu il ən çox dəyişiklik edə biləcəyiniz ildir, çünki hələ təzyiq azdır, zəif mövzulara qayıtmağa vaxt var. Şagirdin ilk işi öz boşluqlarını görməkdir: hansı zaman qarışır, hansı söz qrupları zəifdir, oxu mətnində harada ilişir, dinləmədə nə qaçır.

Bunun üçün ən sadə üsul sınaq testidir. Şagird 30-40 sualdan ibarət qarışıq test həll edir, sonra hər səhvə iki sual verir: bu səhv bilməməkdən oldu, yoxsa diqqətsizlikdən? Bilməməkdən olan səhvlər mövzu siyahısına düşür, diqqətsizlik səhvləri isə ayrıca vərdiş problemi kimi qeyd olunur. Bir ay sonra eyni siyahı ilə yenidən baxanda irəliləyiş də görünür.

Doqquzuncu sinif həm də buraxılış imtahanı ilidir. "İngilis dili test toplusu" axtarışının yüksək olması göstərir ki, şagirdlər çoxlu test həll etməyə çalışır. Test həll etmək faydalıdır, amma yalnız səhvlərin təhlili ilə birlikdə. Gündə 40 test həll edib cavabına baxmadan keçən şagird vaxt itirir, gündə 15 test həll edib hər səhvi başa düşən şagird isə irəliləyir. Keyfiyyət həmişə kəmiyyətdən önəmlidir.

Buraxılış imtahanının ümumi çərçivəsini, bal hesablamasını və digər fənlərlə birgə planlaşdırmanı öyrənmək üçün buraxılış imtahanı üzrə ümumi yazımıza baxın. İngilis dili həmin planın yalnız bir hissəsidir və vaxt digər fənlərlə bölünməlidir.

10-cu sinif: real səviyyənin qurulduğu il

Onuncu sinif imtahan təzyiqindən ən uzaq, amma uzunmüddətli nəticə üçün ən vacib ildir. Çünki on birinci sinifdə yeni bacarıq qurmağa vaxt qalmır, orada yalnız mövcud bacarıqlar sürətləndirilir. Əgər onuncu sinifdə söz ehtiyatı, oxu sürəti və yazı bacarığı yaxşı qurulmayıbsa, on birinci sinifdə yalnız test texnikası ilə nəticə çıxarmaq çətin olur.

Bu ilin ən böyük işi lüğətdir. B1 səviyyəsində şagird gündəlik və ümumi mövzularda 2000 civarında sözü tanımalı və onların böyük hissəsini işlədə bilməlidir. Bu rəqəm təxminidir və mənbədən asılı olaraq dəyişir, amma istiqaməti göstərir. Gündə 8-10 yeni söz götürüb, artan fasilələrlə təkrar etmək ən effektiv yoldur. Metodu ingilis dili lüğəti yazımızda addım-addım izah etmişik və o, imtahan lüğətinə də eyni dərəcədə yaxşı tətbiq olunur.

İkinci vacib sahə oxudur. Test sualının cavabı mətndədir, amma şagird mətni sözbəsöz tərcümə etməyə çalışırsa vaxt çatmır. Oxu sürətini artırmaq üçün gündə 10-15 dəqiqə B1 səviyyəli qısa məqalə oxumaq və yalnız əsas fikri bir cümlə ilə yazmaq kifayətdir. Bilmədiyi sözləri ilk oxunuşda keçib, kontekstdən təxmin etmək də öyrədilməlidir. Bu vərdiş həm imtahanda, həm də real həyatda lazım olur.

Üçüncü sahə dinləmədir. Hətta imtahan formatında dinləmə hissəsi olmasa da, qulaq vərdişi bütün dil səviyyəsini yuxarı çəkir. Subtitrli film, qısa podkast və ya mahnı sözləri üzərində işləmək həftədə 2-3 dəfə, hər dəfə 15-20 dəqiqə kifayətdir. Bacarıqların bir-birini necə tamamladığını ingilis dili 4 bacarıq yazısında ətraflı göstərmişik.

Yazı bacarığı isə ən çox unudulan sahədir, çünki test formatı onu birbaşa yoxlamır. Amma qısa mətn yazmağı bilən şagird qrammatikanı daha dərindən mənimsəyir, çünki yazarkən cümləni özü qurmalı olur. Həftədə bir dəfə 8-10 cümləlik mətn yazmaq və müəllimə və ya təcrübəli bir şəxsə yoxlatmaq kifayətdir. Mövzu sadə ola bilər: həftə sonum, sevdiyim film, məktəbimiz.

Məktəb dərsi, öz-özünə hazırlıq və kurs: nə vaxt hansı?

Hər şagirdin ehtiyacı eyni deyil. Bəziləri məktəb dərsi və evdə sınaqlarla kifayətlənir, bəziləri isə sistemli əlavə dəstək olmadan nəticə çıxara bilmir. Aşağıdakı müqayisə iki yanaşmanın güclü və zəif tərəflərini göstərir.

Qərar verməzdən əvvəl öz-özünə sınaq etmək faydalıdır. Əgər iki-üç ay ardıcıl sınaq testlərində bal artmırsa, eyni səhvlər təkrarlanırsa və ya şagird danışmaqdan və yazmaqdan qaçırsa, kənar dəstək vaxt qazandırır. Onlayn format seçirsinizsə, ingilis dili kursu online səhifəsində səviyyə təyini ilə başlamaq olar.

11-ci sinif: son 12 həftənin planı

On birinci sinifdə vaxt azdır və hər həftənin dəyəri artır. Ən böyük səhv son iki ayı panika ilə keçirməkdir: yeni mövzulara tullanmaq, hər gün bir neçə mənbədən test həll etmək, yuxusuz qalmaq. Daha uğurlu yol sadə və sabit rejimdir. 12 həftəni üç mərhələyə bölmək olar.

Bu planın əsas məntiqi budur: əvvəl boşluğu tapmaq, sonra onu bağlamaq, sonra isə sürətlə tətbiq etmək. Mərhələləri atlamaq nəticəni yaxşılaşdırmır. Diaqnostikasız başlayan şagird bildiyi sahələrə vaxt itirir, bilmədiyi sahələri isə sonuna qədər saxlayır.

Həftəlik rejim üçün sadə nümunə: bazar ertəsi və çərşənbə günləri qrammatika mövzusu və səhv dəftəri, çərşənbə axşamı və cümə günləri lüğət təkrarı ilə oxu mətni, şənbə günü tam sınaq, bazar günü isə yalnız sınaqın təhlili. Beləliklə, hər bacarığa həftə ərzində ən azı bir dəfə qayıdılır və heç bir mövzu bir aydan çox unudulmur. Rejim şagirdin imkanına görə dəyişdirilə bilər, əsas odur ki, yazılı olsun və hər həftə yoxlansın.

Bir də nəzərə almaq lazımdır ki, digər fənlərin də imtahanı var. İngilis dilinə ayrılan vaxt bütün fənlər üzrə ümumi plana daxil edilməlidir, əks halda bir fənnə həddindən artıq, digərinə isə çox az vaxt düşür. Ümumi planı əvvəlcədən yazmaq bu balansı qorumağa kömək edir.

Testdə ən çox sınaqdan keçirilən mövzular

Hər imtahanın tərkibi fərqlidir, amma ingilis dili test sualları üçün bəzi mövzular dəfələrlə təkrarlanır. Aşağıdakı kartlar şagirdin hazırlıqda hansı sahəyə nə qədər diqqət ayırmalı olduğunu ümumi şəkildə göstərir. Bu, rəsmi paylanma deyil, hazırlıq təcrübəsinə əsaslanan istiqamətdir.

Bu mövzuların hamısında ortaq xüsusiyyət var: onları qayda kimi bilmək yetərli deyil, tez tanımaq lazımdır. Tanıma sürəti yalnız təkrarla gəlir. Buna görə şagirdin gündəlik rejimində qısa, amma gündəlik məşğələ həftədə bir uzun oturumdan daha çox fayda verir.

Valideyn necə kömək edə bilər?

Valideynin ingilis dilini bilməsi şərt deyil. Əsas rol mühit yaratmaq və prosesi izləməkdir. Birinci addım rejimin qurulmasına kömək etməkdir: eyni saat, eyni yer, telefon kənarda. Şagird hazırlığı "boş vaxt olanda" edirsə, vaxt çox vaxt tapılmır. İkinci addım sınaq nəticələrini birlikdə nəzərdən keçirməkdir. Balın özünə yox, səhvlərin xarakterinə baxın: bunlar bilik boşluğudur, yoxsa diqqətsizlik?

Üçüncü addım təzyiqi nəzarətdə saxlamaqdır. Hər sınaq nəticəsinə hirslə yanaşmaq şagirdi imtahan qorxusuna sürükləyir və qorxu real biliyi belə kölgədə qoyur. Əksinə, hər həftə kiçik irəliləyişi qeyd etmək motivasiyanı saxlayır. Məsələn, "bu həftə Present Perfect səhvlərin sayı azalıb" kimi konkret müşahidə "balın yaxşılaşıb" kimi ümumi sözdən daha təsirlidir.

Dördüncü addım vaxtında dəstək tapmaqdır. Əgər şagird üç ay ardıcıl çalışır və nəticə dəyişmirsə, bu, səhv metodun əlamətidir, tənbəllik deyil. Belə halda başqa üsul, yeni müəllim və ya kurs yaxşı variant ola bilər. Seçim edərkən pulsuz səviyyə təyini və ya sınaq dərsi istəmək məntiqlidir ki, uyğunluq əvvəlcədən görünsün.

Test texnikası: bilik olsa da nəticəni itirməmək üçün

İmtahanda bilik qədər davranış da önəmlidir. Eyni səviyyədə olan iki şagirddən biri sakit, planlı davranıb yüksək bal toplayır, digəri isə tələsib asan sualları səhv edir. Test texnikası öyrənilə bilən bacarıqdır və sınaq zamanı məşq edilməlidir.

Birinci qayda: sualı diqqətlə oxu. Qrammatika testlərində çox vaxt cavab sualın başındakı vaxt göstəricisində gizlənir. "Yesterday", "since 2019", "by the time" kimi ifadələr zamanı birbaşa müəyyən edir. Şagird bu göstəriciləri altından xətt çəkməklə tapmağa öyrəşməlidir.

İkinci qayda: eliminasiya. Dörd variantdan iki-si adətən açıq-aydın uyğun gəlmir. Onları kənarlaşdırdıqdan sonra seçim iki variantla məhdudlaşır və düzgün cavab ehtimalı xeyli artır. Bunun üçün şagirdin qrammatik intuisiyası lazımdır, o isə çoxlu oxu və dinləmə ilə formalaşır.

Üçüncü qayda: oxu mətnində əvvəl suallara baxmaq. Mətni tam oxumadan sualları gözdən keçirən şagird oxuyarkən nəyi axtaracağını bilir. Bu, vaxtı xeyli qənaət edir. İlk dəfə sınaqda çətin görünə bilər, amma 3-4 məşqdən sonra vərdişə çevrilir.

Dördüncü qayda: sözün mənasını bilməyəndə kontekstə baxmaq. Lüğət sualında tanış olmayan söz çıxanda cümlənin ümumi mənasına baxın: söz müsbət, yoxsa mənfi məna daşıyır? Bu qədər məlumat çox vaxt variantları daraltmağa kifayət edir.

İmtahandan sonra: bu hazırlıq nəyə yarayır?

Buraxılış və qəbul imtahanları üçün qurulan ingilis dili bazası imtahandan sonra da işləyir. B1 səviyyəsinə çatmış şagird universitetdə ingilis dilində kurs materiallarını oxuya bilir, təcrübə proqramlarına müraciət edə bilir və beynəlxalq sertifikata hazırlığa asan keçir. Sertifikat planlaşdıranlar üçün ielts hazırlığı yazısı növbəti addımı göstərir, Cambridge sistemini də nəzərdən keçirmək istəyənlər cambridge sertifikatları yazısına baxa bilər.

Önəmli məqam odur ki, yalnız test texnikası ilə yüksək bal toplamaq mümkündür, amma həmin bal real dil bacarığına çevrilmir. Çox sayda tələbə universitetə düşəndən sonra ingilis dilində məruzə oxuya bilmədiyini görüb təəccüblənir. Buna görə hazırlıq prosesinə həm imtahan texnikasını, həm də real oxu, dinləmə, yazı və danışıq vərdişlərini daxil etmək uzunmüddətli baxımdan daha ağıllı yatırımdır.

Şagirdə və valideynə son tövsiyə: imtahanı son məqsəd yox, mərhələ kimi görün. İngilis dili bütün həyat boyu işə yarayan bacarıqdır və nəticə yalnız bir günlük test balı ilə ölçülməməlidir. Sabit, sakit və ardıcıl hazırlıq həm balı, həm də dili birlikdə gətirir.