İngilis dili müəllimi vakansiya axtarışına çıxan insanın qarşısında iki eyni dərəcədə yorucu variant görünür. Ya hər gün vakansiya saytlarını yeniləyib cavab gözləmək, ya tanışlar vasitəsilə ilk tələbəni tapmağa çalışmaq. Əslində bu iki yol dörd mümkün istiqamətdən yalnız ikisidir. Müəllim kimi işləməyin elə formaları var ki, onların haqqında heç kim danışmır, çünki hər kəs yalnız məktəbi və kurs mərkəzini bilir.
Bu yazı müəllimlik təcrübəsi olan və ya yeni başlayan, ingilis dilini yaxşı bilən və bunu işə çevirmək istəyən insan üçündür. Məktəb, kurs mərkəzi, fərdi repetitorluq və onlayn dərs yollarını bir-biri ilə müqayisə edəcəyik, hansı sənədlərin və bacarıqların lazım olduğunu göstərəcəyik, güclü profilin necə qurulduğunu izah edəcəyik və sonda 4 həftəlik konkret plan verəcəyik. Qazanc rəqəmi vəd etmirik, çünki dərs qiyməti səviyyədən, təcrübədən, şəhərdən və tələbədən asılıdır. Amma işin necə qurulduğunu aydın görəcəksən.
Müəllim işi axtarmazdan əvvəl: özünə üç sual ver
Vakansiya axtarışına başlamazdan əvvəl üç sualın cavabını yaz. Birinci sual: mən hansı səviyyədə və kimlərlə işləmək istəyirəm? Uşaqla, abituriyentlə, böyüklə, imtahan hazırlığı keçənlə, yoxsa danışıq dili öyrənənlə? İngilis dili müəllimi anlayışı çox genişdir və hər qrupun ehtiyacı fərqlidir. Hamıya uyğun olmağa çalışan müəllim çox vaxt heç kimin ilk seçimi olmur. Dar fokus isə tələbəyə "bu mənə lazım olan adamdır" hissi verir.
İkinci sual: mənim real gücüm nədir? Bəzi müəllimlər qrammatikanı möhkəm izah edir, bəziləri danışıq praktikası keçməkdə, bəziləri imtahan strategiyasında güclüdür. Öz gücünü dürüst qiymətləndirmək profilini də, qiymətini də müəyyən edir. Özün üçün dil səviyyəni də yoxla: tələbəyə B2 öyrətmək üçün özün ən azı C1 səviyyəsində rahat olmalısan. Səviyyələrin mənasını dəqiq görmək üçün CEFR səviyyələri yazısına baxa bilərsən.
Üçüncü sual: mənim üçün ən vacib nədir, sabitlik, yoxsa sərbəstlik? Maaşlı iş yeri sabit gəlir və kollektiv verir, amma cədvəl və proqram sənə verilir. Fərdi iş cədvəli və qiyməti özün seçməyə imkan verir, amma gəlir ilk aylarda qeyri-sabit ola bilər. Çox müəllim bu iki modeli birləşdirir: gündüz kursda və ya məktəbdə işləyir, axşam fərdi tələbələrlə məşğul olur. Bu suala cavab sənə hansı yoldan başlayacağını göstərir.
Dörd yol: hansı sənə uyğundur?
Aşağıdakı kartlar müəllim işinin dörd formasını eyni meyarlarla müqayisə edir. Hər kartda işə necə başlandığı, əsas üstünlük və əsas çətinlik göstərilib.
Məktəbdə iş adətən rəsmi elan, sənəd toplusu və müsabiqə ilə qurulur. Burada diplom, ixtisas və stajın əhəmiyyəti böyükdür. Kurs və dil mərkəzləri isə çox vaxt sınaq dərsi istəyir: bir mövzunu 20-30 dəqiqəlik izah etməyi və ya mini dərs keçməyi xahiş edirlər. İşəgötürən sənin kağızından çox, tələbə ilə necə işlədiyini görmək istəyir. Sınaq dərsinə hazırlıq vaxt aparır, amma müsahibədən daha çox məlumat verir.
Fərdi repetitorluq və onlayn dərs isə müəllimin özünü bazarda göstərməsindən asılıdır. Burada heç kim sənə "gəl işə başla" demir, tələbə səni tapmalı və seçməlidir. Bu o deməkdir ki, profil, təqdimat və rəylər hər şeydir. Əgər ilk dəfə fərdi işə başlayırsansa, əvvəlcə bir platformada profil yaratmaq, tələbələr toplayanda isə öz müştəri bazanı qurmaq ən az riskli yoldur.
Vakansiya axtarışı: hara baxmaq, nəyi yoxlamaq
İngilis dili müəllimi vakansiya elanlarını tapmaq üçün bir neçə mənbə var. Rəsmi iş saytları, dil mərkəzlərinin öz səhifələri, sosial şəbəkələrdəki müəllim qrupları və tanışların tövsiyəsi ən çox işləyən kanallardır. Ən yaxşı nəticə çox vaxt mərkəzə birbaşa yazmaqdan gəlir: elan olmasa belə, yaxşı CV və qısa məktub gələcəkdə açılan yer üçün yadda qalır.
Elanı oxuyarkən yalnız maaşa baxma. Dərs saatlarının sayını, qrup ölçüsünü, proqramın kimə məxsus olduğunu, hazırlıq vaxtının ödənilib-ödənilmədiyini, sınaq müddətinin şərtlərini və iş qrafikini yoxla. Çox mərkəz dərs saatını ödəyir, amma hazırlığı, yoxlamanı və yazışmanı ödənişsiz qoyur. Bu zaman real saat dərs saatından xeyli uzun olur. Əvvəlcədən soruşmaq təhqir yox, peşəkar davranışdır.
Gedişatı sürətləndirmək üçün eyni vaxtda bir neçə yerə müraciət et. Cavab gec gəlirsə, bu rədd demək deyil, çünki mərkəzlər çox vaxt yeni qrup açılanda müəllim axtarır. Müraciət etdiyin yerləri bir siyahıya yaz və tarixini qeyd et. İki həftədən sonra nəzakətli xatırlatma göndərmək tamamilə normaldır.
Sənədlər və sertifikatlar: nə lazımdır, nə lazım deyil
Məktəb üçün diplom və ixtisas sənədi tələb olunur. Kurs mərkəzləri və fərdi tələbələr isə əsasən real bacarığa baxır, amma sertifikat güclü arqumentdir. Dil bilik səviyyəni təsdiqləyən sənədlər arasında IELTS, TOEFL və Cambridge imtahanları ən çox tanınanlardır. Hansı imtahanın hansı hədəf üçün uyğun olduğunu görmək üçün Cambridge sertifikatları yazısı kömək edər.
İmtahan hazırlığı üçün müəllim kimi tələbəyə IELTS və ya TOEFL öyrətmək istəyirsənsə, əvvəlcə özün formatı yaxşı bilməlisən. Bu mövzuda IELTS hazırlığı yazısı strukturu və bölmələri aydın göstərir. İmtahan hazırlığı keçən müəllimə tələbat çox olduğuna görə bu istiqamət profilini fərqləndirə bilər.
Dil səviyyəsi sertifikatından başqa pedaqoji hazırlıq da fərq yaradır. TEFL və ya CELTA kimi müəllim hazırlığı proqramları dərsi necə qurmaq, tələbənin səhvini necə düzəltmək və dərs planı necə hazırlamaq barədə sistemli bilik verir. Bunlar məcburi deyil, amma xüsusilə yeni başlayan müəllim üçün etibar yaradır. Sertifikat olmayanda isə təcrübə, tələbə rəyləri və dərs nümunəsi onun yerini tuta bilər.
Əgər müəllim kimi öz səviyyəni yüksəltmək istəyirsənsə, bunu da planla. Dil bilmək və dil öyrətmək ayrı-ayrı bacarıqlardır, amma birincisi ikincinin bünövrəsidir. Özün üçün sistemli hazırlıq axtarırsansa, ingilis dili kursları arasından səviyyənə uyğun olanı seçə bilərsən, çünki müəllim də öyrənməkdən qopmamalıdır.
Güclü profil: tələbə səni necə seçir?
Fərdi iş axtaran müəllim üçün profil vizit kartı, CV və reklamdır. İnsan səni görmədən və səninlə danışmadan qərar verir, ona görə profil bir neçə saniyədə üç sualı cavablandırmalıdır: sən kimsən, hansı nəticə verə bilərsən və səninlə işləmək necə olacaq.
Birinci element fotodur. Aydın, işıqlı, səmimi və peşəkar görünən şəkil güvən yaradır. Telefonla çəkilmiş, arxa fonu səliqəli portret kifayətdir. Qrup şəkli, günəş eynəyi, kəsilmiş fotolar və çox qaranlıq kadrlar tələbənin diqqətini itirir. İkinci element qısa və konkret təqdimatdır. "Mən 8 ildir ingilis dili öyrədirəm" yerinə "Abituriyentləri IELTS-ə hazırlayıram, 6.0-dan 7.0-a keçid üzrə təcrübəm var" cümləsi daha çox fayda verir, çünki tələbə özünü orada görür.
Üçüncü element fənlərin və səviyyələrin dəqiq göstərilməsidir. Əgər uşaqlarla və ya imtahan hazırlığı ilə işləyirsənsə, bunu açıq yaz. Dördüncü element qiymət və cədvəldir. Qiyməti gizlətmək çox vaxt tələbəni uzaqlaşdırır, çünki hamı qiymətə görə ilkin seçim edir. Cədvəldə boş saatları göstərmək isə tələbənin sənə yazmasını asanlaşdırır. Beşinci element rəylərdir. İlk tələbələrdən sonra mütləq rəy istə, çünki yeni tələbə üçün ən güclü arqument başqa tələbənin sözüdür.
Tutor.az-da müəllim kabineti məhz bu elementlərə uyğun qurulub: şəxsi məlumat və foto, özün haqqında mətn, fənlər, qiymətlər, cədvəl, təcrübə və təhsil, sertifikatlar və rəylər. Qeydiyyatdan sonra profil moderasiyadan keçir və təsdiqlənəndən sonra tələbələr üçün görünür. İngilis dili tələbələri axtarış edəndə seçim edə biləcəyi müəllimlər arasında qalmaq üçün profili tam doldurmaq vacibdir. Tələbə tərəfdən görünüşü bilmək üçün ingilis dili repetitorları tap səhifəsinə baxıb rəqiblərinin profillərini nəzərdən keçirə bilərsən.
Qiyməti necə təyin etmək olar?
Yeni müəllimlərin ən çox çətinlik çəkdiyi məsələ qiymətdir. Çox aşağı qoyanda öz dəyərini azaldırsan, çox yuxarı qoyanda isə heç kim yazmır. Ağıllı yanaşma bazarı müşahidə etməkdir. Eyni şəhərdə, eyni səviyyədə və təcrübədə işləyən müəllimlərin qiymətinə bax, sonra öz profilini onlarla müqayisə et. Əgər sertifikatın, imtahan nəticən və ya xüsusi metodun varsa, bu üstünlük qiymətə də əks olunmalıdır.
Qiymətin üç komponenti olmalıdır: dərsin müddəti, formatı və paket şərti. 60 dəqiqəlik dərs standartdır, amma imtahan hazırlığı üçün 90 dəqiqəlik blok daha məntiqli ola bilər. Fərdi və qrup dərsinin qiyməti fərqli olur. Paketlə ödəyən tələbəyə kiçik güzəşt etmək həm sənin gəlirini proqnozlaşdırmağa, həm də tələbənin daha uzun işləməsinə kömək edir. Güzəştləri sistemli et, hər tələbəyə fərqli qiymət söyləmə, çünki bu, səni qeyri-peşəkar göstərir.
İlk aylarda qiyməti bir az aşağı tutub rəy toplamaq düzgün strategiya ola bilər. Amma bunu müvəqqəti olaraq qeyd et və 5-6 yaxşı rəydən sonra qiyməti artır. Tələbələr qiymət artımına tez-tez səbirlə yanaşır, əgər dərsin keyfiyyəti artıbsa. Gəlirin ümumi mənzərəsini və ingilis dilinin iş bazarındakı dəyərini daha geniş görmək üçün ingilis dili bilmək maaşa necə təsir edir yazısına baxa bilərsən.
İlk dərs: sənin ən güclü satış anı
Tələbənin səninlə ilk görüşü müəyyən edir ki, o davam edəcək, yoxsa yox. Ona görə ilk dərsə xüsusi hazırlaş. Əvvəlcə tələbənin məqsədini, səviyyəsini və vaxtını öyrən. Sonra qısa səviyyə təyini aparın: bir neçə sual, kiçik oxu parçası, 2-3 dəqiqə sərbəst danışıq. Bu sadə addım həm sənə səviyyəni göstərir, həm də tələbəyə "mənim üçün fərdi yanaşma var" hissi verir.
İlk dərsin sonunda aydın plan təqdim et: hansı mövzuları keçəcəksiniz, hansı vaxtda, nəticəni necə ölçəcəksiniz. Tələbənin dərsdən çıxanda sənin ona nə verdiyini bilməsi vacibdir. Bir məsləhət: ilk dərsdə çox danış, amma çox da öyrətmə. Tələbəni danışdır, onun səhvlərini müşahidə et və hansı bacarığın zəif olduğunu not al. Danışıq bacarığının inkişaf etdirilməsi barədə fikirləri ingilis dili speaking bacarığı yazısında tapa bilərsən, bu material tələbələrinə tövsiyə etmək üçün də yararlıdır.
Dərsdən sonra qısa ev tapşırığı və ya xülasə göndərmək tələbəyə qayğı göstərdiyini hiss etdirir. Bir və ya iki cümləlik mesaj belə kifayətdir: "Bu gün Present Perfect keçdik, sabaha qədər 5 cümlə yaz". Bu davranış dərslər arasında əlaqəni saxlayır və tələbənin davamını artırır.
Onlayn dərs: nələri nəzərə almaq lazımdır?
Onlayn dərs son illərdə müəllim işinin ən sürətlə böyüyən formasıdır. Başqa şəhərdə və ya xaricdə yaşayan tələbə ilə işləmək imkanı müəllimə yerli bazarın məhdudiyyətindən çıxmağa kömək edir. Bunun üçün bir neçə şey lazımdır: sabit internet, aydın səs, yaxşı işıq və səliqəli fon. Mikrofon və qulaqlıq səsin keyfiyyətini xeyli yaxşılaşdırır, bu isə tələbənin diqqətini saxlamağa birbaşa təsir edir.
Texniki alətlərdən ən çox işlənənlər video görüş proqramları, ortaq lövhə və ekran paylaşımı imkanıdır. Tələbə ilə bir sənədi eyni anda oxumaq, cümləni birlikdə düzəltmək və lüğəti ortaq cədvəldə yığmaq dərsi interaktiv edir. Bunu real iş formatına çevirmək üçün hər dərs üçün qısa plan və hazır tapşırıq bazası tut. Ekran arxasında diqqəti saxlamaq çətindir, ona görə hər 10-15 dəqiqədən bir fəaliyyəti dəyiş: izah, tapşırıq, söhbət, oyun.
Onlayn dərs verərkən vaxt zonasını və ödəniş qaydasını əvvəlcədən razılaşdır. Tələbənin dərsi ləğv etmə şərtlərini aydın yaz: neçə saat əvvəl xəbər verməlidir və ləğv olunmuş dərsin ödənişi necə olacaq. Bu qaydalar sonradan mübahisənin qarşısını alır və peşəkar görüntü yaradır.
Ən çox edilən səhvlər
Müəllim işi axtaranların etdiyi bir neçə təkrarlanan səhv var. Birincisi, yalnız bir yerə müraciət edib cavab gözləməkdir. Cavab vermədikdə insan ümidsizliyə düşür, halbuki bazar çox genişdir. İkincisi, profili yarımçıq doldurmaqdır. Foto yoxdur, təqdimat iki cümlədir, qiymət qeyd olunmayıb, cədvəl boşdur. Belə profili tələbə ya görmür, ya inanmır.
Üçüncü səhv hər fənni və hər səviyyəni öyrətdiyini yazmaqdır. "İngilis dili, rus dili, riyaziyyat, uşaqlar, böyüklər, imtahan, danışıq" siyahısı güvən yaratmır. Dar və aydın profil daha çox yazı gətirir. Dördüncü səhv tələbənin ehtiyacını soruşmadan hazır proqramla başlamaqdır. Hər tələbənin məqsədi fərqlidir. Beşinci səhv isə dərsləri sistemsiz aparmaqdır: tələbə irəliləyişi görmürsə, əmək haqqının dəyərini də görmür.
Bir də nəzərə al ki, ilk tələbə ilə uğursuz təcrübə dünyanın sonu deyil. Bəzən tələbə ilə uyğunluq olmur, bəzən məqsəd dəyişir. Bu hallarda səbəbi nəzakətlə soruş, təcrübədən nəticə çıxar və növbəti tələbəyə tətbiq et. Müəllimlik peşəsində ilk il ən çox öyrədən illərdən biridir.
Müəllim kimi inkişaf: dərsin keyfiyyətini necə artırmaq olar?
İş tapmaq ilk addımdır, işdə qalmaq və tələbə sayını artırmaq isə ikinci. Bazarda uzun müddət işləyən müəllimləri birləşdirən xüsusiyyət dərs keyfiyyətinə sistemli yanaşmadır. Hər dərsdən sonra iki sual ver: tələbə bu gün nə öyrəndi və növbəti dəfə nəyi fərqli etməliyəm? Bu iki sualın qısa qeydi ay ərzində dərs planlarını nəzərəçarpacaq dərəcədə yaxşılaşdırır.
Dörd əsas bacarıq, yəni oxu, dinləmə, danışıq və yazı dərsdə balanslı təmsil olunmalıdır. Çox müəllim qrammatikaya həddindən artıq vaxt ayırır, danışıq praktikası isə arxa plana düşür. Tələbə isə nəticəni çox vaxt məhz danışıqda və anlamada görür. Dərs strukturunu bu baxımdan yoxlamaq üçün ingilis dili 4 əsas bacarıq yazısından istifadə edə bilərsən. Hər dərsin 30-40 faizini tələbənin özünün danışdığı hissəyə ayırmaq praktik qaydadır.
Dərs materialını da zaman-zaman yenilə. Eyni kitabdan və eyni tapşırıqlardan illərlə istifadə etmək müəllimi və tələbəni yorur. Aktual mövzulardan, qısa video və ya audio parçalardan, tələbənin öz peşəsinə aid mətnlərdən istifadə dərsi canlandırır. Tələbə proqramın onun həyatına bağlı olduğunu hiss edəndə daha çox işləyir və dərsi başqalarına tövsiyə edir. Sözün qısası, yaxşı müəllim üçün ən güclü reklam məmnun tələbədir.
Peşəkar çevikliyi də unutma. Tələbənin ruh halı, yorğunluğu və ya iş təzyiqi dərsə təsir edir. Bəzən planı dəyişib sadəcə söhbət etmək ən dəyərli dərs ola bilər. Eyni zamanda sərhədləri qoru: dərs saatını, ləğv qaydasını və ödəniş şərtini aydın saxla. Mehribanlıq və peşəkarlıq bir-birinə zidd deyil, əksinə, biri digərini tamamlayır.
4 həftəlik plan: profildən ilk tələbəyə
Aşağıdakı plan müəllim kimi işə başlamaq və ya yeni bir istiqamət açmaq istəyənlər üçün nəzərdə tutulub. Hər gün 30-40 dəqiqə ayırmaq kifayətdir. Bütün addımları bir-birinin ardınca etmək və hər həftənin sonunda nəticəni yoxlamaq daha effektivdir.
Planın sonunda əlinə dörd şey gəlməlidir: tam doldurulmuş profil, bir neçə müraciət, hazır sınaq dərsi və ilk rəylər. Hətta tələbə hələ tapılmayıbsa, bu hazırlıq növbəti aylarda işləyəcək. Müəllimlik işi çox vaxt ilk 2-3 ay yavaş başlayır, sonra isə rəylər və tövsiyələr hesabına sürətlənir.
Əgər işə başlamaq üçün hazırsansa, ilk addım sadədir: profil yarat, bölmələri doldur və moderasiyanı gözlə. İngilis dili müəllimi kimi qeydiyyatdan keç və tələbələrin səni tapmasına imkan ver. Qeydiyyat pulsuzdur, tələbə ilə əlaqə birbaşa qurulur və komissiya tutulmur.