İngilis dilini yaxşı bilən, geniş lüğəti olan, qrammatikada səhv etməyən bir adam belə think sözünü deyəndə sink kimi çıxarırsa, bunun səbəbi bilik deyil, səsdir. Th səsi ingilis dilinin ən çətin səslərindən biridir və Azərbaycan dilində onun qarşılığı yoxdur. Ona görə düzgün tələffüz üçün yalnız qaydanı bilmək yetərli deyil: dilin yeni vəziyyətini öyrənmək və bunu vərdişə çevirmək lazımdır.
Yaxşı xəbər budur ki, th səsi göründüyü qədər çətin deyil. Hərəkət sadədir: dilin ucunu dişlərin arasına qoyub havanı buraxmaq. Çətinlik yalnız ondadır ki, Azərbaycanca danışarkən dilimiz heç vaxt bu vəziyyətə girmir və ilk dəfə cəhd edəndə yad görünür. Bu yazıda iki th səsini ayrı-ayrı təhlil edirik, dilin vəziyyətini addım-addım göstəririk, ən çox rast gəlinən səhvləri sıralayırıq və 4 həftəlik gündəlik məşq planı veririk. Səslərin ümumi sistemi üçün ingilis dili tələffüzünü necə düzəltmək olar yazısına da baxa bilərsən.
Th səsi niyə bu qədər çətin görünür?
Hər dilin öz səs xəritəsi var. Azərbaycan dilində dilin ucu ilə diş arasında yaranan sürtünmə səsi yoxdur: bizdə s, z, t, d səsləri dilin dişlərin arxasına və ya diş ətinə toxunması ilə düzəlir. İngilis dilində isə dilin ucu dişlərin arasından çıxır və hava onunla dişlər arasından keçir. Bu hərəkəti ana dilimizdə heç vaxt etmədiyimiz üçün əzələ onu bilmir, qulaq da fərqi tutmur.
Nəticədə beyin yad səsi ən yaxın tanış səslə əvəz edir. Səssiz th, yəni think, three, thank sözlərində, çox vaxt s və ya t ilə əvəz olunur. Səsli th, yəni this, that, the sözlərində, z və ya d ilə əvəz olunur. Bu avtomatik baş verir və danışan çox vaxt özü fərqi hiss etmir. Məhz ona görə səs yazısını dinləmək və ya müəllimdən geri bildirim almaq bu mövzuda çox kömək edir.
İkinci çətinlik yazıdan gəlir. Azərbaycan dilində t və h ardıcıl gələndə iki ayrı səs kimi oxunur, ona görə th birləşməsinə baxan adam avtomatik olaraq t ilə h deməyə cəhd edir. İngilis dilində isə bu iki hərf bir səsi bildirir və t səsi tamam yoxdur. Yəni think sözündə t eşidilmir, birinci səs yalnız dilin ucundan çıxan havadır. Bu fərqi başa düşmək yarı yoldur.
İki th səsi: səssiz /θ/ və səsli /ð/
İngilis dilində th hərf birləşməsi iki fərqli səsi bildirir və fərq yalnız bir şeydədir: səs tellərinin işləməsi. Dilin vəziyyəti hər iki halda eynidir. Fərqi hiss etmək üçün boğazına yüngül toxun: səssiz /θ/ deyəndə boğaz sakit qalır, səsli /ð/ deyəndə barmaqlarında titrəyiş hiss edirsən.
Səssiz /θ/ aşağıdakı sözlərdə işlənir: think /θɪŋk/, three /θriː/, thank /θæŋk/, thing /θɪŋ/, month /mʌnθ/, bath /bɑːθ/, mouth /maʊθ/. Bu səs daha çox məzmun bildirən sözlərdə görünür: isimlərdə, sifətlərdə, fellərdə. Səsli /ð/ isə funksional sözlərdə daha çox rast gəlinir: the /ðə/, this /ðɪs/, that /ðæt/, they /ðeɪ/, them /ðem/, then /ðen/, there /ðeə/, with /wɪð/, mother /ˈmʌðə/, brother /ˈbrʌðə/.
Burada praktiki bir müşahidə var. İngilis dilində ən tez-tez işlənən sözlərin bir hissəsi səsli th ilə başlayır: the, this, that, they, them, then, there. Yəni ən çox təkrarlanan səs məhz səsli /ð/-dir. Hər cümlədə bir neçə dəfə rast gəlinir. Bu o deməkdir ki, əgər th səsini düzəltmək istəyirsənsə, əvvəlcə /ð/ ilə başla: nitqdə ən böyük fərqi o yaradır.
Dilin vəziyyəti: addım-addım texnika
Th səsini mexanik olaraq öyrənmək mümkündür. Əvvəlcə güzgünün qarşısında otur və ağzını aç. Dilin ucunu üst və alt dişlərin arasına yüngül qoy. Dil çox irəli çıxmasın: yalnız ucu dişlərin arasında görünsün, təxminən bir-iki millimetr. Dişlər dilə sıxmasın, sadəcə yüngül toxunsun.
İkinci addım havanı buraxmaqdır. Səssiz /θ/ üçün yalnız hava axır: sanki yüngül şəkildə üfürürsən və səs gəlmir. Dil ilə dişlər arasında incə bir sürtünmə hiss etməlisən. Səsli /ð/ üçün eyni vəziyyətdə səs tellərini də işə salırsan: boğazda titrəyiş əmələ gəlir və səs eşidilir. Üçüncü addım dilin geri çəkilməsidir. Th-dan sonra gələn saitə keçmək üçün dil sürətlə geri çəkilir. Dil dişlərdə ilişib qalarsa, səs uzanır və qeyri-təbii çıxır.
Ən çox edilən texniki səhv dilin dişlərin arxasında qalmasıdır. Dil dişlərin arxasına toxunanda səs s və ya z kimi çıxır, çünki hava dar kanaldan keçir. Dil dişlərin arasına çıxanda isə hava geniş və yastı kanaldan axır və səs yumşaq olur. Əgər güzgüdə dilin ucunu görmürsənsə, demək dil çıxmayıb və səs də səhvdir.
Təcrübədə kömək edən bir kiçik hiylə də var. Kağız parçasını dodaqlarının qarşısında tut və səssiz /θ/ de. Kağız yüngül tərpənməlidir, çünki havanın axını hiss olunur. S səsi deyəndə isə hava dar kanaldan və daha güclü gəlir. Kağızla yoxlama sənə səsin düzgün çıxıb-çıxmadığını dərhal göstərir. Səsli /ð/ üçün isə yoxlama boğazdakı titrəyişdir: əlini boğazına qoy və səsin yarandığını hiss et.
Ən çox rast gəlinən səhvlər
Birinci səhv səssiz th-in s ilə əvəz olunmasıdır. Think sink kimi, thank sank kimi, thing sing kimi çıxır. Bu səhvin təhlükəsi odur ki, bəzi sözlərin mənası dəyişir: thin /θɪn/ nazik deməkdir, sin /sɪn/ günah. Three /θriː/ üç deməkdir, see /siː/ görmək. Danışıq kontekstində çox vaxt anlaşılır, amma bəzən qarışıqlıq yaranır.
İkinci səhv səsli th-in z və ya d ilə əvəz olunmasıdır. This zis və ya dis kimi, that zat və ya dat kimi, the zı kimi çıxır. İngilisdilli dinləyici bu səsi eşidəndə aksent hiss edir, amma çox vaxt mənanı başa düşür. Yenə də then /ðen/ və den /den/ kimi cütlüklərdə fərq mənanı dəyişə bilər. Üçüncü səhv t və h-ın ayrı-ayrı deyilməsidir: think sözü tink kimi çıxır. Bunun səbəbi yazıya güvənməkdir: hərflər t və h olduğu üçün oxuyan ikisini də deyir. İngilis dilində isə birləşmə bir səsdir.
Dördüncü səhv th-in f ilə əvəz olunmasıdır. Three free kimi, thank fank kimi çıxır. Bu səhv Azərbaycanlılarda nisbətən az olur, amma dodağın alt dişlərə toxunması ilə dilin dişlərə toxunması arasındakı fərqi qarışdıranlarda görünür. Beşinci səhv th-dan sonra gələn səsin pozulmasıdır: thanks sözündə sonluq çox vaxt tam deyilmir və ya əlavə sait əlavə olunur. Hər səhvin düzəlişi eynidir: dilin vəziyyətini yoxla və yavaş sürətdə təkrarla.
Sözün yerinə görə th: əvvəl, ortada, sonda
Th səsi sözün üç yerində gəlir və hər yerin öz çətinliyi var. Sözün əvvəlində, məsələn think, this, three, thank sözlərində, th ən asan tutulan yerdir, çünki səsdən əvvəl heç nə yoxdur və dil hazırlaşa bilir. İlk məşqləri məhz bu mövqedə etmək məsləhətdir. Sözün ortasında, məsələn mother, brother, together, birthday, nothing sözlərində, th iki saitin arasında gəlir. Burada dil çox sürətlə irəli çıxıb geri çəkilməlidir və çətinlik sürətdədir.
Sözün sonunda, məsələn bath, mouth, month, with, south sözlərində, th ən çətin mövqedir, çünki ondan sonra heç nə gəlmir və dil dişlərdə qala bilir. Burada tez-tez səhv olaraq sonluq s, t və ya f kimi çıxır. Bath bas, bat və ya baf olur. Bu mövqeni ayrıca məşq etmək lazımdır: sözü deyib sonda dilin ucunu bir anlıq dişlərə toxundurmaq və dərhal buraxmaq kifayətdir.
Ən çətin hal th səsinin digər samitlərlə yanaşı gəlməsidir. Months /mʌnθs/, sixth /sɪksθ/, clothes /kləʊðz/ kimi sözləri hətta ana dilli danışanlar da sadələşdirir. Clothes sözü gündəlik nitqdə çox vaxt /kləʊz/ kimi deyilir. Bu səbəbdən ilk mərhələdə belə sözlərdən qorxma: əvvəlcə sadə sözləri mənimsə, sonra çətin klasterlərə keç. Səsləri düzgün qeyd etmək üçün fonetik əlifba IPA işarələrini öyrənmək çox faydalıdır, çünki lüğətdə θ və ð simvollarını görəndə hansı th olduğunu dərhal bilirsən.
Çətin söz cütləri: qulağı məşq etmək
Səsi düzgün deməzdən əvvəl onu eşitmək lazımdır. Qulaq th ilə s, z, t, d arasındakı fərqi tutmursa, dil də düzgün yolu tapmayacaq. Buna görə minimal cütlüklər, yəni yalnız bir səslə fərqlənən söz cütləri, ən yaxşı vasitədir. Thin və sin, thank və sank, three və tree, then və den, bath və bat cütlüklərini ard-arda deyib özünü səs yazısına çək. Sonra yazını dinlə və iki sözün fərqli çıxıb-çıxmadığına bax. Fərq eşidilmirsə, hələ dil düzgün vəziyyətdə deyil.
Cütlükləri mexaniki təkrarlamaq yetərli deyil. Hər cütlüyü cümlədə işlət: I think this is thin. Bu cümlədə üç th səsi var: iki səssiz və bir səsli. Cümləni əvvəl yavaş, sonra tədricən sürətli de. Hər dəfə dilin ucunu hiss et. Cümlə səviyyəsinə keçmək vacibdir, çünki təcrid olunmuş sözdə düzgün deyən adam sürətli nitqdə köhnə vərdişə qayıdır. Bu hər dil öyrənəndə baş verən normal haldır və səbirlə aradan qalxır.
Dil büküləri, yəni tongue twisters, də yaxşı məşq materialıdır. The thirty-three thieves thought that they thrilled the throne throughout Thursday kimi cümlələr yalnız bir məqsəd üçün yaradılıb: th səsini dayanmadan təkrar etdirmək. Əvvəl çox yavaş, sonra normal sürətdə de. Məqsəd sürət deyil, hər th-də dilin düzgün vəziyyətə girməsidir. Bu cür məşqlər həm də ingilis dili speaking bacarığını gücləndirir, çünki ağız əzələləri yeni hərəkətlərə alışır.
Gündəlik həyatda th: ən çox işlənən sözlər
Th səsini bütün sözlərdə eyni dərəcədə məşq etməyə ehtiyac yoxdur. Gündəlik nitqdə cəmi bir neçə onlarla söz th səslərinin böyük hissəsini təşkil edir. Funksional sözlər: the, this, that, these, those, they, them, their, then, there, than, though, with. Məzmunlu sözlər: think, thing, thank, three, third, thirty, throw, through, thought, thousand, month, mouth, north, south, birthday, together, another, other, mother, father, brother, weather, rather, whether.
Bu siyahı bir qədər uzundur, amma onu bölmək olar. Hər gün beş söz seç, onları həm səssiz, həm səsli th kateqoriyasında təsnif et və cümlələrdə işlət. İki həftə sonra siyahının çox hissəsini bilirsən. Yeni sözləri öyrənərkən th səsini də birlikdə qeyd et. İngilis dili lüğəti üçün spaced repetition kartlarına IPA transkripsiyasını əlavə etmək yaxşı vərdişdir: söz yadda qalır və düzgün tələffüzlə birlikdə qalır.
Ən çox rast gəlinən söz the sözüdür. Onun iki tələffüzü var: samitdən əvvəl /ðə/, saitdən əvvəl /ðiː/. The book /ðə bʊk/, the apple /ðiː ˈæpl/. Bu qayda ilk baxışda xırda görünür, amma ana dilli danışanlar bunu avtomatik edir. Təbii səslənmək üçün bunu da mənimsəmək lazımdır, amma bu, th səsini düzəltdikdən sonrakı mərhələdir. Əvvəlcə dili düzgün yerə qoymağı öyrən.
4 həftəlik th məşq planı
Ən çox verilən yanlış düşüncələr
Birinci yanlış düşüncə: th səsini düzgün deməsən də, hamı anlayır, ona görə vacib deyil. Qismən doğrudur: kontekst çox vaxt köməyə gəlir. Amma IELTS və TOEFL speaking bölməsində tələffüz ayrıca meyardır və th səsinin düzgünlüyü bal artımına təsir edə bilər. Daha vacibi, həmsöhbət səni tez başa düşəndə danışmaq rahat olur. Bu məsələ ilə bağlı daha ətraflı məlumat üçün ingilis dilində tələffüz səhvləri yazısında digər tipik problemlər də izah olunur.
İkinci yanlış düşüncə: bu səs yalnız uşaqlıqda öyrənilir. Böyüklər üçün də mümkündür, çünki th səsi texniki hərəkətdir və əzələ yaddaşı yaşla itmir. Fərq yalnız ondadır ki, böyüklər məşqə daha çox şüurlu yanaşmalıdır. Üçüncü yanlış düşüncə: səsi ana dilli adamdan eşitmək kifayətdir. Eşitmək vacibdir, amma kifayət deyil. Səni dinləyən və düzəldən adam lazımdır. Dördüncü yanlış düşüncə: s ilə th eyni səsdir, sadəcə aksentdir. Əslində bunlar fərqli səslərdir və bəzi söz cütlərində fərq mənanı dəyişir.
Növbəti addım
Th səsi texniki cəhətdən sadədir, yalnız vərdiş tələb edir. Güzgü, səs yazısı və gündəlik qısa məşqlə bunu özün də öyrənə bilərsən. Amma özünün eşitmədiyin səhvləri tapmaq üçün kənardan qulaq lazımdır. Təcrübəli müəllim dilin vəziyyətini görür və səhvi dərhal düzəldir. İstəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap və ilk dərsdə tələffüzünü yoxlat. Qrup formatını üstün tutursansa, ingilis dili kursları Tutor.az-da həm tələffüz, həm də ümumi səviyyə üzrə işlənir.