İnternetdə ingilis dili öyrənmək üçün lazım olan demək olar hər şey pulsuz mövcuddur. YouTube-da yüzlərlə müəllim, tətbiqlərdə minlərlə dərs, podkast və kitabxanalarda saysız-hesabsız mətn var. Bəs bu qədər pulsuz material varkən, niyə kimsə ingilis dili kurslarına pul verir? Sual haqlıdır və ona "kurs mütləq lazımdır" və ya "pulsuz yetərlidir" kimi birmənalı cavab vermək düzgün olmazdı. Cavab sənin hədəfindən, vaxtından, xasiyyətindən və artıq nə qədər irəliləmiş olmağından asılıdır.
Bu yazıda pulsuz resursların nə verdiyini və harada tükəndiyini, ödənişli kursun əslində nəyin müqabilində pul aldığını, pul xərcləməyə dəyən beş konkret halı və pulsuz ilə ödənişlini ağıllı birləşdirməyin yolunu göstəririk. Məqsəd səni bir tərəfə yönəltmək yox, öz vəziyyətinə uyğun qərar verməyə kömək etməkdir. Kurs seçməyə qərar versən, qiymət tərəfini ingilis dili kursları qiymətləri yazısında ayrıca açmışıq.
Pulsuz resurslar nə verir və niyə cəlbedicidir
Pulsuz resursların gücünü qiymətləndirməmək səhv olardı. İngilis dili dünyada ən çox öyrədilən dildir və buna görə onun üzərində ən çox pulsuz məzmun da var. Müəllimlər YouTube kanallarında qrammatikanı illüstrasiya ilə izah edir, podkastlar real nitqi yavaş tempdən sürətliyə qədər təqdim edir, tətbiqlər gündəlik təkrar üçün oyun formasında sistem qurur, kitabxanalar və saytlar pulsuz oxu mətnləri yerləşdirir. Bir neçə il əvvəl bu materiallar üçün kitab almaq və ya şəhərin o başına getmək lazım idi, indi isə telefon yetərlidir.
Pulsuz yolun ikinci üstünlüyü sınaq azadlığıdır. Dil öyrənmək həqiqətən sənə maraqlıdırmı, yoxsa qısa həvəsdir, bunu bilmirsən. Pulsuz başlamaq bu suala pul itirmədən cavab verməyə imkan verir. Üç həftə ərzində hər gün 20 dəqiqə çalışırsansa, ciddiliyin ölçüləcək həddə çatır. Bu həftələrdə də vacib məlumatlar öyrənirsən, ona görə pulsuz başlanğıc heç vaxt itirilmiş vaxt deyil.
Üçüncü üstünlük sərbəstlikdir. Dərs cədvəlinə, yol vaxtına və qrupun tempinə uyğunlaşmağa ehtiyac yoxdur. Gecə növbəsində işləyənlər, kiçik uşaq böyüdənlər və ya çox səyahət edənlər üçün bu sərbəstlik həlledici ola bilər. Resursları necə seçmək və birləşdirmək barədə konkret siyahı üçün ingilis dili öyrənmək üçün proqram və materiallar yazımızı oxuya bilərsən.
Pulsuz yolun gizli qiyməti
Pulsuz material pulsuz olsa da, öyrənmə prosesi pulsuz deyil: onun qiyməti vaxt və uğursuz cəhdlərdir. Bu "gizli qiymət" üç yerdə görünür. Birincisi, seçim yorğunluğu. Minlərlə video və tətbiq arasında hansının sənin səviyyənə uyğun olduğunu müəyyənləşdirmək özü saatlar aparır. Çox insan bu mərhələdə bir həftə video izləyir, sonra başqa kanala keçir, sonra başqa tətbiqə, və aylar sonra heç bir kanalı sona çatdırmadığını görür.
İkincisi, ardıcıllığın olmaması. Pulsuz videolar və tətbiqlər bir-biri ilə əlaqəli deyil. Present Perfect-i bir kanaldan öyrənirsən, Past Simple fərqini başqasından, lüğətin isə üçüncü yerdən. Aralarda boşluqlar qalır, və sən hansı boşluğun olduğunu bilmirsən. Sistemli kursda proqram bu boşluqları qabaqcadan bağlayır, pulsuz yolda isə onları sonradan, adətən imtahan və ya müsahibədə kəşf edirsən.
Üçüncü və ən ciddi problem geri bildirişin yoxluğudur. Dili ən çox bacarıqla bağlı iki sahə danışıq və yazıdır, və bunlar ancaq kiminsə düzəltməsi ilə inkişaf edir. Videoya baxıb "başa düşürəm" demək asandır, amma eyni cümləni özün qurmaq tamam başqa bacarıqdır. Tətbiq sənin yazdığın esseni oxuya bilməz, video isə tələffüzünü eşidə bilməz. Düzəliş olmadıqda səhv bir dəfə, iki dəfə, yüz dəfə təkrarlanır və vərdişə çevrilir. Sonradan o vərdişi söküb düzəltmək yeni öyrənməkdən daha çətindir. Bu mexanizmi azərbaycanlıların ingilis dilində etdiyi səhvlər yazısında nümunələrlə göstərmişik.
Ödənişli kurs əslində nəyin müqabilində pul alır
Ödənişli kursa baxanda çoxları "mən məlumat üçün pul verirəm" düşünür. Bu yanlışdır, çünki məlumat pulsuzdur. Kurs dörd başqa şey satır: ardıcıl proqram, canlı geri bildiriş, cədvəl və hesabatlılıq. Bu dördünün hər biri ayrılıqda sənin vaxtını və motivasiyanı qoruyur.
Ardıcıl proqram qərar yükünü səndən götürür. "Bu həftə nə öyrənim?" sualı yoxdur, çünki cavab cədvəldə yazılıb. Bu, ilk baxışda kiçik şey kimi görünür, amma uzun müddətli öyrənmədə ən çox vaxt itirən məhz bu sualdır. Proqramı olan kurs səni səviyyədən səviyyəyə apardığı üçün kursun ölçmə nöqtələri də olur: sınaq testləri, mərhələ imtahanları, səviyyə dəyişimi.
Canlı geri bildiriş kursun ən dəyərli hissəsidir. Müəllim sənin cümləni eşidib dərhal "burada belə demək daha təbiidir" deyəndə, öyrəndiyin material bir dəqiqə ərzində düzəlir. Eyni düzəlişi tətbiq yaxud video verə bilməz, çünki onlar sənin konkret səhvini görmür. Bu üstünlük imtahan və iş müsahibəsi kimi nəticə lazım olan hədəflərdə xüsusilə böyükdür.
Cədvəl və hesabatlılıq isə motivasiya problemini həll edir. Dil öyrənmənin əsas düşməni bilik çatışmazlığı yox, davamlılıq çatışmazlığıdır. Ödənişli dərs sənə həftənin müəyyən saatını ayırdırır, çünki həm pul verib, həm də müəllim səni gözləyir. Çox insan üçün bu xarici öhdəlik təkbaşına verdiyi sözdən daha güclüdür. Davamlılıq bəhanələrinin necə yarandığını və onlarla necə mübarizə aparmağı ingilis dili öyrənməkdən niyə vaz keçirik yazısında ətraflı açmışıq.
İki yolu kartlarda müqayisə et
Yuxarıdakıları üç kartda topladıq: pulsuz resursun güclü tərəfləri, zəif tərəfləri və ödənişli kursun onun üzərinə əlavə etdikləri. Kartlara baxanda bir məqam aydın olur: ödənişli kurs pulsuz resursun güclü tərəflərini əvəz etmir, yalnız onun boşluqlarını doldurur. Ona görə sual "hansı daha yaxşıdır" deyil, "mənim boşluğum hansıdır".
Pul xərcləməyə dəyən beş hal
Hər kəs üçün ödənişli kurs lazım deyil, amma beş vəziyyətdə pul xərcləmək pulsuz yoldan çox daha sərfəlidir. Bunlardan biri sənin vəziyyətinə uyğundursa, kurs haqqında ciddi düşünməyə dəyər.
Birinci hal, qısa müddətli və ölçülə bilən hədəf. Əgər bir neçə ay ərzində IELTS-də 6.5 almalısansa, sənin vaxtın sınaq və səhv metoduna uyğun deyil. Burada təcrübəli müəllimin strategiyası, Writing düzəlişləri və sınaq imtahanları pulsuz yolun heç bir komponenti ilə əvəz olunmur. İmtahanın qiyməti və hazırlıq xərclərini ayrıca hesablamaq üçün IELTS imtahan qiyməti yazısına bax.
İkinci hal, danışıq bacarığında plato. İllərdir pulsuz materialdan oxuyub dinləyirsən, amma danışanda cümlə qurmaqda çətinlik çəkirsən. Bu klassik plato əlamətidir: qəbul bacarığı yüksək, istehsal bacarığı aşağıdır. Həll danışmaq və düzəliş almaqdır. Pulsuz danışıq tərəfdaşı tapmaq mümkündür, amma onlar çox vaxt səni düzəltmir və ya hamar nitqi pozmamaq üçün susur. Müəllim isə bunu peşəkar şəkildə edir.
Üçüncü hal, təkbaşına davam gətirə bilməmək. Əgər son bir ildə iki-üç dəfə başlayıb dayandırmısansa, problem materialda yox, davamlılıqdadır. Belə halda pul verib cədvəlin içinə girmək sənə çatışmayan çərçivəni verir. Bu, zəiflik deyil, öz xasiyyətini tanımaq və ona uyğun sistem seçməkdir.
Dördüncü hal, sıfırdan başlayıb səviyyəni bilməmək. Tam yeni başlayanlar üçün ən böyük risk yanlış başlanğıcdır. Səhv tələffüz və ya səhv qrammatik vərdiş əvvəldə qurulduqda, sonradan sökülməsi çətindir. Müəllimlə başlamaq ilk 2-3 ayda təməli düzgün qurur, sonra isə pulsuz resurslarla davam etmək daha təhlükəsiz olur.
Beşinci hal, vaxtın çox bahalı olması. Əgər sən peşəkar kimi saatlıq qazancı yüksək olan birisənsə və ya vaxtın çox məhduddursa, pulsuz materialı axtarıb sıralamağa sərf etdiyin saatlar kursun qiymətindən baha başa gələ bilər. Hazır proqramı alıb vaxt qənaət etmək rasional seçimdir. İşləyən insanların kurs seçimi barədə daha çox ingilis dili kursu seçərkən meyarlar yazısında yazmışıq.
Pulsuz yolun kifayət etdiyi hallar
Bəzən pulsuz yol həqiqətən yetərlidir. Əgər hədəfin səyahətdə və gündəlik ünsiyyətdə özünü rahat hiss etməkdirsə, imtahan tarixin yoxdursa və gündəlik rutin qurmaq sənin üçün problem deyilsə, pulsuz resurslar kifayət edə bilər. Eyni şey artıq yaxşı səviyyədə olub yalnız söz ehtiyatını artırmaq istəyənlər üçün də doğrudur: film, podkast və oxu mətni lüğəti pulsuz və səmərəli genişləndirir.
Pulsuz yolun uğurlu olması üçün üç şərt var. Birincisi, bir və ya iki resurs seç və bir-iki ay ərzində onları sona çatdır, hər həftə yeni şey axtarma. İkincisi, gündəlik rutin qur. Kiçik, amma ardıcıl bir vərdiş həftədə bir dəfə uzun məşğələdən çox faydalıdır, bunun üçün gündəlik ingilis dili öyrənmə rutini yazısındakı planı sına. Üçüncüsü, hər həftə ən azı bir dəfə danışmaq və ya yazmaq üçün real imkan tap: fikrini səsli qeyd et, esse yaz və ya danışıq tərəfdaşı ilə görüş.
Pulsuz resursun keyfiyyətini necə yoxlamaq olar
Pulsuz materialın hamısı eyni dərəcədə faydalı deyil. Bəzi videolar səhv qaydalar öyrədir, bəzi tətbiqlər yalnız reklam göstərib minimal məzmun verir, bəzi saytlar isə köhnəlmiş ifadələri təqdim edir. Resursa vaxt ayırmazdan əvvəl beş dəqiqəlik yoxlama aparmaq sənə həftələrlə itirilmiş vaxtı qənaət etdirir. Yoxlama üçün dörd sadə sual kifayətdir.
Birinci sual, müəllif kimdir? Kanalın və ya saytın arxasında konkret müəllim, təcrübə və ya nüfuzlu təşkilat varmı? Anonim, adı və təcrübəsi bilinməyən resurslarda səhv yayılma ehtimalı yüksəkdir. İkinci sual, məzmun səviyyənə uyğundurmu? Başlayanlar üçün hazırlanmış video yüksək səviyyədə vaxt itkisidir, üst səviyyə üçün olan video isə başlayanı məyus edir. Resursun səviyyə qeydi və ya CEFR işarəsi varsa, bu yaxşı əlamətdir.
Üçüncü sual, material ardıcıldırmı? Bir dəfəlik təsadüfi videolardan çox, mövzuları sıra ilə açan seriyalar daha faydalıdır. Dördüncü sual, təkrar və tətbiq imkanı varmı? Yalnız izləmək yox, həm də məşq etmək, cavab yoxlamaq və təkrar etmək imkanı verən resurs yadda qalma baxımından daha güclüdür. Bu dörd sualın üçünə "bəli" cavabı verən resurs vaxtına dəyər.
Bir də reklam və motivasiya tələsinə diqqət et. "Üç ayda səlis ingiliscə" vəd edən pulsuz kurs reklamları adətən yarımçıq vəd verir və sonda ödənişli paketə yönəldir. Pulsuz məzmunun özü pis deyil, amma real irəliləyişin sürəti haqqında şişirdilmiş vədlərə inanma. Dil öyrənmək həftələr yox, aylar və illər tələb edir.
Pulsuz və ödənişli haqqında üç yanlış fikir
Yanlış fikir birinci: "Bahalı kurs həmişə yaxşı kursdur." Qiymət keyfiyyətin birbaşa göstəricisi deyil, bu yazının əvvəlində qeyd etdiyimiz kimi qiymət xərc strukturunu göstərir. Mərkəzi ünvan və reklam xərci qiyməti qaldırır, dərsin keyfiyyətini isə yox. Kursun nəticə göstərib-göstərmədiyini yoxlamaq üçün sınaq dərsi və tələbə rəyləri daha etibarlı vasitədir.
Yanlış fikir ikinci: "Pulsuz resurslarla öyrənənlər ciddi deyil." Bu da doğru deyil. Çox sayda uğurlu dil öyrənən yalnız pulsuz resurslardan istifadə edib, amma bunun üçün onlar həm çox intizam, həm də bir şəkildə geri bildiriş yolu tapıblar: forum, danışıq klubu, dostlar və ya ara-sıra müəllim. Pulsuz yol yalnız üçüncü tərəfin düzəlişini tamamilə istisna etdikdə riskli olur.
Yanlış fikir üçüncü: "Kursa yazılsam, avtomatik öyrənəcəyəm." Kurs imkan yaradır, nəticəni isə sənin işin verir. Kursa gedib dərsdən sonra heç nə etməyən tələbə, hər gün yarım saat pulsuz resursla çalışan tələbədən yavaş irəliləyə bilər. Ona görə kursa pul verəndə "nəticəni satın aldım" yox, "çərçivəni satın aldım" düşün. Qalanı öz gündəlik əməyindir.
Real nümunələr: kimlər üçün hansı yol daha yaxşı oldu
Mücərrəd məsləhətlər üçün bir neçə tipik vəziyyət götürək. Bunlar hər kəsin yoluna uyğun gəlməyən ümumiləşdirilmiş ssenarilərdir, amma öz vəziyyətini onlarla müqayisə etmək kömək edə bilər.
Birinci ssenari, universitet tələbəsi, hədəfi xaricdə magistratura üçün IELTS-dir və imtahana beş-altı ay qalır. Bu şəxs pulsuz resurslarla ilk ayda lüğət və Listening üzərində işləyə bilər, amma Writing və Speaking üçün müəllim geri bildirişi mütləq lazımdır. Ən ağıllı yol: hazırlıq kursu və ya repetitor ilə Writing-Speaking üçün həftədə bir-iki dərs, qalanı pulsuz təkrar.
İkinci ssenari, işləyən mütəxəssis, iş yerində ingilis dilində yazışma və görüş aparır, amma özünə inamı aşağıdır. Bu halda əsas problem biliyin çatışmazlığı yox, danışıq praktikası və psixoloji baryerdir. Fərdi və ya mini qrup dərsində həftədə iki dəfə danışıq məşqi təcrübəsi bu baryeri aşağı salır, pulsuz podkast və videolar isə eşitmə bacarığını gücləndirir.
Üçüncü ssenari, təqaüdçü və ya ev sahibəsi, hədəfi səyahətdə və nəvələr ilə söhbətdə rahat olmaqdır, tarix və təzyiq yoxdur. Bu halda pulsuz tətbiq, YouTube və sadə lüğət təkrarı ilə başlamaq tam məntiqlidir. Əgər bir neçə ay sonra irəliləyiş dayanarsa, aylıq 2-4 ödənişli dərs kifayət edə bilər. Yaşlı insanların öyrənmə xüsusiyyətləri haqqında yaşlı insanlar üçün ingilis dili yazısında ayrıca danışmışıq.
Ən ağıllı seçim: pulsuz və ödənişlini birləşdirmək
Əksər hallarda ən yaxşı nəticə iki yolun birləşməsindən çıxır. Pulsuz resurslar qəbul bacarığını və lüğəti, ödənişli dərs isə danışığı, yazını və geri bildirişi öz üzərinə götürür. Belə modelin üstünlüyü pulu ən yüksək dəyər verən yerə yönəltməkdir: müəllimin vaxtı geri bildiriş üçün istifadə olunur, videonun və podkastın izahı artıq pulsuz əldə edilir.
Bunun praktik forması belədir: həftədə bir və ya iki ödənişli dərs, qalan günlərdə isə 20-30 dəqiqəlik pulsuz məşğələ. Dərsdə danışıq, yazı düzəlişi və yeni mövzunun izahı olur, evdə isə lüğət, dinləmə və təkrar. Hər həftə müəllimlə növbəti həftənin planını razılaşdırırsan, pulsuz resurslar isə həmin plana xidmət edir. Bu yanaşma ayda dərs sayını azaltdığı üçün ümumi büdcəni də aşağı salır. Evdə öyrənmək üçün konkret metodlar evdə ingilis dili öyrənmək yazısında var.
Təkbaşına fərdi dərs sənin üçün bahalı görünürsə, mini qrup variantı da var. Üç-dörd nəfərlik qrupda hər tələbəyə düşən müəllim vaxtı hələ də yüksəkdir, qiymət isə fərdidən xeyli aşağıdır. İstəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap səhifəsində müəllimlərin təcrübəsinə və qiymətinə yan-yana baxa və sınaq dərsi üçün əlaqə saxlaya bilərsən.
Qərar vermək üçün dörd addımlıq sınaq planı
Qərarı təxmin ilə yox, öz nəticənə əsasən vermək üçün sadə plan təklif edirik. O səni pulsuz başlamağa, sonra isə vaxtında və əsaslı qərar verməyə aparır.
Bu planın əsas fikri budur: pulsuz mərhələ sənə həm bilik, həm də özün haqqında məlumat verir. Dörd həftə sonra ödənişli kurs ehtiyacının olub-olmadığını hiss yox, öz qeydlərin göstərir. Əgər plan işləyirsə və irəliləyirsənsə, pulsuz yola davam etməkdə heç bir pis cəhət yoxdur.
Ödənişli kurs seçəndə pulsuz yolun dərslərini unutma
Kursa yazılmaq qərarı sənin pulsuz resurslardan imtina etməyin demək deyil. Əksinə, ən yaxşı kurs tələbələri kursdan kənarda da öyrənənlərdir. Dərs həftədə iki-üç saatdır, bir həftədə isə 168 saat var. Qalan vaxtın böyük hissəsini pulsuz materiallar, filmlər və podkastlar ilə dilə yaxın saxlamaq kursun təsirini kəskin artırır. Bu baxımdan kurs sənin pulsuz resurs seçiminə istiqamət verən "naviqator" kimi də işləyir.
Kursun səni pulsuz resurslardan uzaqlaşdırmasına icazə vermə. Yaxşı kurs müəllimi sənə hansı videonun, kitabın və tətbiqin sənin səviyyənə uyğun olduğunu deyə bilməlidir. Əgər müəllim bu barədə heç nə demirsə və yalnız dərslik üzərində gedirsə, bu, kursun yalnız bir hissəsidir. Bu isə əlavə tərəfdən kurs seçərkən soruşulacaq yaxşı suallardan biridir.
Son olaraq, qərarı bir dəfəlik hesab etmə. Bu gün pulsuz başlayıb üç ay sonra kursa keçmək və ya kursdan sonra tamamilə təkbaşına davam etmək eyni dərəcədə normal yoldur. Dil öyrənmə uzun prosesdir və formalar mərhələdən mərhələyə dəyişir. Vacib olan irəliləyişin ölçülməsidir: aylıq nəticə yoxdursa, formatı dəyişmək lazım gələ bilər.