İngilis dilində danışmağa başlayan hər kəs ilk cümləni salamlaşma ilə qurur. Hello demək asandır, amma söhbət bundan sonra da davam edir: qarşı tərəf How are you? soruşur, sən nə cavab verəcəksən? Sağollaşanda yalnız Goodbye demək kifayətdirmi, yoxsa bu söz bəzən soyuq səslənir? Bu suallara cavab bilməmək bir çox öyrənənin ilk söhbətdə gərginlik keçirməsinə səbəb olur. Salamlaşma və vida kiçik görünür, amma təəssüratın böyük hissəsi məhz ilk və son cümlədə formalaşır.
Bu yazıda 24 əsas ifadəni səkkiz vəziyyət üzrə qruplaşdırmışıq: rəsmi və qeyri-rəsmi salamlaşma, hal-əhval soruşmaq və cavab vermək, tanışlıq, rəsmi və qeyri-rəsmi vida. Hər ifadənin Azərbaycanca mənası və qısa nümunəsi var. Bundan əlavə, gün vaxtına görə seçim, yazılı və telefon salamlaşması, tipik səhvlər və dörd həftəlik məşq planı da yazıdadır. Məqsəd siyahını ezbərləmək yox, hər vəziyyətdə uyğun ifadəni tez seçməkdir.
Salamlaşmadan sonra söhbət çox vaxt qısa mövzulara keçir: hava, iş, həftəsonu. Bu mərhələ üçün small talk ingilis dilində yazısındakı hazır qəliblər yaxşı tamamlayıcıdır. Burada isə söhbətin giriş və çıxış hissəsinə fokuslanırıq.
Salamlaşma niyə sadəcə Hello deyil
Azərbaycan dilində salamlaşmanın çox forması var: salam, salam əleykum, sabahınız xeyir, necəsiniz. İngilis dilində də eynidir, sadəcə seçim daha çox mühitdən asılıdır. İş müsahibəsində Good morning, dost ilə Hey, müəllimə Good afternoon deyirsən. Eyni sözü hər yerdə işlətmək səhv olmasa da, bəzən yersiz və ya həddindən artıq soyuq səslənir.
İngilis dilli mədəniyyətdə salamlaşma sadəcə məlumat mübadiləsi deyil, sosial siqnaldır. Sən salam verəndə qarşı tərəfə onu gördüyünü, hörmət etdiyini və söhbətə hazır olduğunu bildirirsən. Salam vermədən birbaşa sual vermək, məsələn, mağazada seller Where is the milk? dediyində kobud görünə bilər. Excuse me, hi, where can I find the milk? isə təbii səslənir.
Bir fərq də qeyd edək: Azərbaycan dilində necəsən sualı çox vaxt həqiqi cavab gözləyir. İngilis dilində isə How are you? çox vaxt salam hissəsidir, uzun cavab gözlənilmir. Anadilli adam bu sualı verəndə I'm good, thanks, and you? cavabını eşitməyə hazırdır. Bu fərqi bilməmək azərbaycanlı öyrənənlərdə tez-tez qarşılaşdığımız qarışıqlıq yaradır.
Salamlaşmanın mədəni qatı da var. ABŞ-da və Britaniyada tanış olanda əl sıxmaq, yaxın dostlarda isə qısa qucaqlaşma qəbul olunur. Yanaqdan öpüşmə İngilis dilli mədəniyyətlərdə çox seyrək rast gəlinir. İlk görüşdə göz təması saxlamaq və gülümsəmək sözlər qədər vacib sayılır. Ona görə sözlərdən əlavə bədən dili də salamlaşmanın bir hissəsidir.
İfadələri öyrənməyə başlamazdan əvvəl əsas söz ehtiyatın barədə fikrin olsun. Hələ başlanğıc səviyyədəsənsə, ən çox işlənən sözlərin siyahısı olan ingilis dili sözlər lüğəti yazısından başlamaq yaxşıdır, çünki salamlaşma ifadələri həmin söz bazasının üstündə işləyir.
Səkkiz vəziyyət üzrə 24 salamlaşma və vida ifadəsi
Aşağıdakı kartlar ifadələri vəziyyətə görə qruplaşdırır. Cədvəl yerinə kart formatı seçilib ki, telefonda da rahat oxunsun. Hər kartda üç ifadə, Azərbaycanca məna və qısa nümunə var. Nümunələri ingiliscə saxlayırıq, çünki ifadəni məhz cümlə içində görmək lazımdır.
Kartlara baxanda görərsən ki, ifadələrin çoxu qısadır və bir-birinin yerinə keçmir. Pleased to meet you rəsmi, Nice to meet you isə neytraldır. Catch you later yalnız yaxın insanlara deyilir, Take care isə həm dostlara, həm həmkarlara uyğundur. Əsas qayda budur: əmin olmayanda daha neytral ifadəni seç. Good morning və Nice to meet you heç vaxt yersiz görünmür, Catch you later isə rəsmi mühitdə qəribə səslənə bilər.
Bir də diqqət et ki, ifadələrin çoxu qısaldılmış formada işlənir. Nə var, nə yox mənasında What's up deyirlər, tam forma What is up isə demək olar ki, işlənmir. Bu cür qısaltmaları öyrənmək üçün gündəlik nitqi dinləmək lazımdır, ona görə də hazır qəlibləri səslə təkrarlamaq vacibdir.
How are you? sualına necə cavab vermək olar
How are you? ingilis dilinin ən çox verilən sualıdır və cavabı da bir qədər standartlaşıb. Ən təbii cavab strukturu belədir: qısa cavab, təşəkkür və qarşı sual. Məsələn: I'm good, thanks, and you? Bu üç hissəli cavab həm nəzakətli, həm də təbiidir. Yalnız Fine demək səhv deyil, amma qısa və bir qədər soyuq səslənə bilər.
Cavabın tonu vəziyyətə görə dəyişir. Yaxşı vəziyyətdəsənsə: I'm doing great, I'm good, Pretty good. Orta vəziyyətdəsənsə: Not bad, Can't complain, So-so. Yorğunsansa: A bit tired, but I'm okay. Əgər problemin varsa və qarşı tərəf yaxın adamdırsa, düzünü deyə bilərsən: Honestly, it's been a rough week. Amma bu cavab yalnız yaxın söhbətdə uyğundur, rəsmi mühitdə yaxşı olmaq barədə ümumi cavab seçilir.
Çox işlədilən səhv I am fine, thank you, and you? ifadəsini hər dəfə eyni tərzdə deməkdir. Bu cümlə qrammatik cəhətdən düzdür və dərslikdə tövsiyə olunur, amma anadilli adamlar bunu çox vaxt rəsmi və ya robot kimi hiss edir. Gündəlik söhbətdə I'm good, thanks və ya Not bad kimi daha rahat ifadələr seçilir. Bu fərq B1 səviyyəsindən sonra özünü daha çox göstərir.
Nümunə dialoq: A: Hey, Mark! How's it going? B: Hey, Sara! Pretty good, thanks. How about you? A: Can't complain. Busy week, though. B: Same here. Anyway, let's catch up soon. Bu qısa söhbətdə hal-əhval soruşmaq, cavab, qarşı sual və gələcək planın qeydi var. Tam salamlaşma üçün lazım olan bütün hissələr burada mövcuddur.
Gün vaxtına və mühitə görə seçim
Rəsmi salamlaşmada gün vaxtı həlledici rol oynayır. Good morning səhər saatlarında, təxminən günortaya qədər deyilir. Good afternoon günortadan axşama qədər işlənir. Good evening isə axşam saatlarında, adətən saat 5-6-dan sonra salamlaşmada işlədilir. Good night yalnız vidalaşma üçündür: gecə salamlaşanda Good evening deyirsən, yatmağa gedəndə və ya sağollaşanda Good night.
Bu ən çox qarışdırılan qaydalardan biridir. Azərbaycan dilində gecən xeyrə həm vida, həm yatmazdan öncə arzu kimi işlənir, ingilis dilində isə Good night salamlaşma kimi işlənmir. Axşam ofisə daxil olanda Good night deməsən, səhv etməzsən, amma qarşı tərəf bunun vida olduğunu düşünəcək.
Qeyri-rəsmi salamlaşma üçün Hi və Hey vaxtdan asılı deyil, günün istənilən saatında işlənir. Bu üstünlük onları ən təhlükəsiz seçim edir. Hi neytraldır, Hey isə daha qeyri-rəsmi və enerjilidir. Hello isə həm rəsmi, həm neytral işlənə bilər və xüsusilə telefon və tanımadığın biri ilə söhbətdə yaxşı seçimdir.
İş mühitində salamlaşma üslubu şirkətdən asılıdır. Çoxbeynəlxalq şirkətlərdə ofis mühiti qeyri-rəsmidir və həmkarlar bir-biri ilə Hi və Hey ilə salamlaşırlar. Bank, hüquq və ya dövlət kimi rəsmi sahələrdə isə Good morning və Mr. və ya Ms. ilə müraciət daha uyğundur. Ən yaxşı yol ilk günlərdə həmkarlarının necə danışdığını müşahidə etməkdir. Rəsmi yazı üslubu ilə maraqlanırsansa, formal məktub və email yazmaq yazısında salamlaşma və bitirmə formaları da var.
Yazılı və telefon salamlaşması
Yazıda salamlaşma səsli nitqdən fərqlənir. Email-də rəsmi yazışma Dear Mr. Brown ilə başlayır, tanış yazışmada Hi Anna kifayətdir, tanımadığın adama isə Hello və ya Dear Sir or Madam yazılır. Bitirmə formaları da var: Best regards neytral, Sincerely rəsmi, Cheers və Talk soon isə qeyri-rəsmidir. Məktub və email bəhsini ətraflı tədqiq etmək üçün yuxarıda göstərdiyimiz yazıya baxa bilərsən.
Mesajlaşmada qaydalar sərbəstdir, amma sərhədlər var. Dostlarla Hey, Yo, Heya kimi sözlər qəbulludur, ofis çatında isə Hi və ya Good morning daha yaxşıdır. Bitirmə üçün Talk later, TTYL (talk to you later), BRB (be right back) kimi qısaltmalar yaxın söhbətdə işlənir. Rəsmi yazışmada bu qısaltmalardan qaçmaq lazımdır.
Telefonda salamlaşma özünəməxsusdur. Zəngə cavab verəndə Hello, this is Farid kimi təqdim olunursan. Rəsmi çağırışda şirkət adı və öz adın deyilir: Good morning, Tutor.az, this is Leyla speaking. Zəng edənsənsə, özünü təqdim edib məqsədi deyirsən: Hello, this is Rashad calling about the English course. Telefonda sağollaşanda isə Thank you for calling və ya Talk to you soon deyirsən.
Telefon söhbətlərində cümləni yavaş və aydın demək xüsusilə vacibdir, çünki üz ifadəsi görünmür və tələffüz problemləri daha çox hiss olunur. Ad və nömrələri təkrar etmək normaldır: Could you repeat that, please? Bu cümləni bilmək telefon söhbətinin yarısını xilas edir. Tələffüz problemlərin varsa, azərbaycanlıların tələffüz səhvləri yazısında tipik problemlər və həllər göstərilir.
Vidalaşma: sadəcə Goodbye kifayət deyil
Goodbye ən rəsmi və qəti vidadır. Bəzən soyuq da səslənir, çünki uzun ayrılıq və ya qəti sağollaşma təəssüratı yaradır. Gündəlik həyatda çox vaxt Bye, See you later, Take care kimi daha isti ifadələr seçilir. Rəsmi vidada isə Have a nice day, It was a pleasure meeting you, Thank you for your time kimi nəzakətli cümlələr yaxşı təəssürat yaradır.
Yaxşı vida üç hissədən ibarətdir: söhbəti yekunlaşdıran cümlə, xoş arzu və görüş sözü. Məsələn: Well, it was great talking to you. Take care, and see you next week! İlk hissə vidalaşmanı yumşaq hazırlayır, ikinci hissə isti münasibət yaradır, üçüncü hissə gələcək görüşə işarə edir. Qəfil Bye demək isə söhbəti kəsmək kimi görünə bilər.
Söhbəti nəzakətlə bitirmək üçün hazır cümlələr var: I should get going, I have to run, I don't want to keep you, It was nice catching up. Bunların hamısı söhbəti incitmədən bitirməyə kömək edir. Azərbaycanlı öyrənənlər çox vaxt söhbəti necə bitirəcəyini bilmədiklərindən artıq uzatmağa meyl edirlər, hazır cümlələr isə bu gərginliyi aradan qaldırır.
Müxtəlif vidalar müxtəlif münasibət göstərir. Safe travels yolçuya, Good luck imtahana gedən adama, Get well soon xəstə dostuna, Have a great weekend isə həftə sonu ərəfəsində deyilir. Bunları öyrənmək söhbətə şəxsi toxunuş verir və səni standart cümlələrdən kənara çıxarır. Gündəlik ifadələrin daha geniş siyahısı üçün gündəlik həyatda işlənən ingilis ifadələri yazısına baxa bilərsən.
Bir də unutma ki, vida zamanı reaksiya da önəmlidir. Qarşı tərəf Take care deyəndə sən You too və ya Thanks, you too deyirsən. Have a nice day eşidəndə Thanks, you too cavabı təbiidir. Bu qısa cavablar da hazır qəlibdir və onları avtomatik işlətmək söhbətin axıcılığını artırır.
Azərbaycanlıların tipik səhvləri
Birinci səhv hər kəsə eyni formada salam verməkdir. İş müsahibəsində Hey, what's up deyən adam qeyri-ciddi görünür, yaxın dosta Good afternoon, sir deyən isə gülməli. Mühitə uyğun seçim etmək üçün əvvəlcə kimlə danışdığını düşün.
İkinci səhv sözbəsöz tərcümədir. Azərbaycancada necəsən? soruşulanda həqiqətən hal-əhval soruşulur və cavab uzun ola bilər. İngilis dilində isə How are you? çox vaxt salam hissəsidir. Eyni zamanda Sabahın xeyir ifadəsini Your morning is good kimi tərcümə etmək mənasızdır. Belə hallarda hazır qəliblər işlətmək lazımdır, bu məsələni sözbəsöz tərcümə yazısında nümunələrlə göstərmişik.
Üçüncü səhv Good night səhvidir. Yuxarıda göstərdiyimiz kimi, axşam salamlaşanda Good night demək yanlışdır. Dördüncü səhv cavabda qarşı sual verməməkdir. I'm fine, thank you deyib susmaq söhbəti kəsir, And you? isə qarşılıqlı söhbət yaradır.
Beşinci səhv səsi aşağı və tələsik demək. Salamlaşma ilk təəssüratdır, ona görə aydın səs, gülümsəmə və göz təması vacibdir. Çox sürətli və ya çox sakit Hello qarşı tərəfə maraqsızlıq təəssüratı verə bilər. Altıncı səhv isə sağollaşanda səssiz çıxmaqdır: ən azı qısa Bye və ya See you demək lazımdır.
4 həftəlik məşq planı
Salamlaşma ifadələrini oxumaq kifayət etmir, çünki söhbətdə düşünməyə vaxtın olmur. İfadələr avtomatik reaksiyaya çevrilməlidir. Aşağıdakı plan həftədə bir mərhələ ilə irəliləyir və gündə 10 dəqiqə vaxt aparır.
Bu planın əsası təkrardır. İfadələri öyrəndikdən sonra 1, 3, 7 və 14 gün sonra yenidən yoxla. Təkrar üsulunun mahiyyəti lüğəti necə öyrənmək yazısında izah olunub və salamlaşma ifadələri üçün də eyni qayda işləyir.
Əlavə olaraq hər gün ən azı bir real salamlaşma situasiyasını ingiliscə düşün. Səhər kimi görəcəksən, necə salamlaşacaqsan, nə cavab verəcəksən? Bu zehni məşq qısa və effektivdir və səni real söhbətdə hazırlıqlı edir. Müntəzəm vərdiş üçün gündəlik ingilis dili öyrənmə rutini yazısında sadə sistem göstərilib.
Müəllimlə məşq etməyin üstünlüyü
Salamlaşma və vida məhz geri bildirim tələb edən mövzudur. Kitabdan ifadəni öyrənə bilərsən, amma tonunun rəsmi və ya soyuq səslənib-səslənmədiyini yalnız canlı insan deyə bilər. Müəllim sənin intonasiyanı, vurğunu və seçimini dərhal düzəldir, hansı ifadənin köhnəldiyini və ya yersiz olduğunu göstərir.
Yaxşı müəllim rol oyunları ilə işləyir: bu dəfə sən müsahibə üçün gələn namizədsən, növbəti dəfə yeni həmkarsan, sonra telefonda müştəri ilə danışırsan. Hər rol salamlaşma tonunu dəyişir və sən ifadələri vəziyyətə görə seçməyi öyrənirsən. Danışıq təcrübəsi olan müəllim axtarırsansa, ingilis dili repetitorları tap və sənə uyğun müəllimi seç.
Qrup dərsində isə başqa tələbələrlə dialoq qurmaq real söhbət hissini yaradır. Fərdi dərs sənin işinə və maraqlarına uyğun ifadələr seçir: iş görüşü üçün lazımdırsa rəsmi salamlaşmanı, səyahət üçün lazımdırsa hotel və hava limanı ifadələrini dərindən işləyir. Hansı format sənə uyğundur, onu özün müəyyən edə bilərsən.
Hansı səviyyədən başlamaq olar
Hello, Hi, Goodbye və Nice to meet you kimi əsas ifadələr A1 səviyyəsində öyrənilir və bu səviyyənin ilk dərslərindəndir. A2 səviyyəsində How are you? sualına müxtəlif cavablar, gün vaxtına görə salamlaşma və sadə telefon cümlələri əlavə olunur. B1 və B2 səviyyələrində isə rəsmi və qeyri-rəsmi fərqi, yazılı salamlaşma və söhbəti nəzakətlə bitirmək bacarığı inkişaf edir.
Səviyyən aşağı olsa belə bu ifadələri öyrənməyə dəyər, çünki onlar ən az səy tələb edib ən çox təəssürat yaradır. Qısa və düzgün salamlaşma səni qrammatik cəhətdən zəif olsan da özünəəmin göstərir. Sonrakı addım isə söhbətin içini doldurmaqdır: kiçik söhbət, sual vermək və cavab vermək.