Dərslikdən öyrəndiyin ingilis dili ilə Amerikan serialında eşitdiyin ingilis dili bir-birindən xeyli fərqlənir. Dərslikdə I am very tired yazılıb, serialda isə personaj I am beat deyir. Dərslikdə That is excellent var, filmdə That is dope eşidilir. Hər söz tanış deyil, və bu normaldır: slenq rəsmi proqramın bir hissəsi deyil, amma gündəlik nitqin böyük bir hissəsidir. Slenq (slang) qeyri-rəsmi, tez dəyişən, əsasən danışıq dilində işlənən söz və ifadələrə deyilir.
Bu yazıda gündəlik Amerikan nitqində ən çox rast gəlinən 24 slenq sözünü, onların Azərbaycanca mənasını və nümunə cümlələrini veririk. Eyni zamanda slenqi nə vaxt işlətmək, nə vaxt işlətməmək lazım olduğunu, hansı sözlərin tez köhnəldiyini və slenqi məhz dərs kimi yox, canlı mənbələrdən necə öyrənməyi izah edirik. Məqsəd siyahı ezbərləmək deyil, eşitdiyin sözü tanımaq və lazım olanda təbii işlətmək bacarığıdır.
Əgər slenqə keçməzdən əvvəl əsas söz bazası lazımdırsa, ən çox işlənən sözlərin siyahısı olan ingilis dili sözlər lüğəti yazısına baxa bilərsən. Slenq həmin bazanın üstündə qurulur: standart sözləri bilməyən adam slenqi də anlamır.
Slenq nədir və niyə dərslikdə yoxdur
Slenq dilin qeyri-rəsmi qatıdır. Ondan əsasən yaxın insanlar, gənclər, eyni mühitdə olanlar bir-biri ilə danışarkən istifadə edir. Slenq sözlərin bir hissəsi köhnə sözlərə yeni məna verməklə yaranır, məsələn, lit əslində yanmış deməkdir, slenqdə isə çox əyləncəli mənasını daşıyır. Digər hissəsi qısaltmalardan, musiqidən, texnologiyadan və sosial şəbəkədən gəlir.
Dərsliklərin slenqə az yer ayırmasının səbəbi sadədir: slenq çox tez dəyişir. Dərslik beş ildən bir yenilənir, slenq isə bəzən bir ildə köhnəlir. Bir nəsil üçün cool olan söz digəri üçün gülməli səslənə bilər. Buna görə müəllimlər əsasən standart dili öyrədir, slenq isə filmlərdən, söhbətdən və internetdən gəlir.
Slenq ilə idiomu qarışdırmaq olmaz. İdiom sabit ifadədir və rəsmi yazıda belə işlənə bilər, məsələn, get the ball rolling. Slenq isə əsasən danışıq dilinə aiddir və kontekstdən asılı olaraq kobud və ya yersiz görünə bilər. İdiomlar barədə ətraflı məlumatı ingilis dilində məşhur idiomlar yazısında tapa bilərsən.
Slenq ilə kobud söz də eyni deyil. Slenqin böyük hissəsi tamamilə zərərsizdir, awesome və chill kimi sözlər hətta iş yerində belə eşidilir. Kobud sözlər isə ayrı kateqoriyadır və onlardan xüsusilə yeni öyrənən üçün uzaq durmaq daha yaxşıdır. Bu yazıdakı 24 sözün hamısı gündəlik və təhlükəsizdir.
Bir də nəzərə al ki, Amerikan slenqi ilə Britaniya slenqi bir-birindən fərqlənir. Amerikalı buddy və bucks deyir, britaniyalı mate və quid işlədir. Bu yazı Amerikan variantına fokuslanıb, çünki film, serial və sosial şəbəkə məhsullarının böyük hissəsi məhz bu variantda gəlir. İki variantın ümumi fərqləri barədə amerikan və britaniya ingilis dili fərqi yazısında danışmışıq.
Səkkiz mövzu üzrə 24 gündəlik slenq sözü
Aşağıdakı kartlar sözləri mövzulara görə qruplaşdırır. Cədvəl yerinə kart formatı seçilib ki, telefonda da asan oxunsun. Hər kartda üç söz, onun Azərbaycanca mənası və qısa nümunə cümlə var. Nümunə cümlələri ingiliscə saxlayırıq, çünki slenqi məhz cümlə içində görmək lazımdır.
Kartlara baxanda görərsən ki, slenq sözlərinin çoxu sadə və qısadır: chill, lit, beat, vibe. Çətinlik uzun sözlərdə yox, tanış sözün gözlənilməz mənasındadır. Beat sözü dərslikdə döymək və ya ritm deməkdir, söhbətdə isə çox yorğun mənasını verir. Buna görə slenqi anlamaq üçün hər dəfə ətrafdakı kontekstə baxmaq lazımdır.
Bir də diqqət et ki, bəzi sözlər bir neçə rolda işlənir. Hang out həm fel, həm də isim kimi (a hangout) işlənə bilər, flex həm fel, həm də isimdir. Slenq sözlərini tək-tək yox, cümlə daxilində öyrənmək məhz bu səbəbdən vacibdir. Tək tərcümə sənə sözün hansı rolda işlədiyini göstərmir.
Gündəlik söhbətdə slenq necə səslənir
Real söhbətdə slenq bir söz kimi yox, cümlənin ritmi kimi hiss olunur. Məsələn, iki dost belə danışa bilər: Hey, are you free tonight? We could just chill and watch a movie. Cavab: Sounds good, I'm beat anyway, no worries if we stay in. Bu qısa dialoqda üç slenq var: chill, beat və no worries. Heç biri çətin deyil, amma birlikdə cümləni təbii edir.
Slenqin ən böyük üstünlüyü qısalıqdır. I am very tired and I want to rest əvəzinə I am beat deyirsən. Are you serious? əvəzinə For real? deyirsən. Qısa cavab söhbəti sürətləndirir və səni dərslikdən çıxmış adam kimi göstərmir. Anadilli adam ilə söhbətdə rahatlıq məhz belə hazır reaksiyalardan yaranır.
Gündəlik ifadələrin ümumi siyahısı üçün gündəlik həyatda işlənən ingilis ifadələri yazısı faydalıdır. Orada slenq olmayan, amma hər gün işlənən hazır qəliblər toplanıb. İki yazını birlikdə öyrənmək nitqini həm düzgün, həm də canlı edir.
Slenqin intonasiyası da vacibdir. Eyni For real? sözü həm sevincli təəccüb, həm şübhə, həm də narazılıq ifadə edə bilər. Mənanı tonla ayırd edirsən, bunu isə yalnız eşitməklə öyrənirsən. Buna görə mətn siyahısı ilə yanaşı canlı nitqi dinləmək mütləqdir.
Slenqi nə vaxt işlətmək, nə vaxt işlətməmək olar
Slenq mühitə uyğun olanda yaxşıdır, yanlış yerdə isə problem yaradır. Əsas qayda budur: danışdığın adamla münasibətə, mühitə və mövzuya bax. Dostlar arasında, qeyri-rəsmi söhbətdə, sosial şəbəkədə slenq təbiidir. İş müsahibəsində, rəsmi email-də, akademik esseidə və yaşlı, tanımadığın biri ilə söhbətdə isə standart dil seçilməlidir.
Praktik üsul üç suala cavab verməkdir. Birincisi: bu adam mənim yaşıdımdır və ya yaxın tanışımdır? İkincisi: söhbət rəsmi bir hadisənin hissəsidir? Üçüncüsü: bu sözün mənasından və tonundan tam əminəm? Üçüncü suala cavab xeyirdirsə, işlət. Əmin deyilsənsə, standart sözü seç. Səhv işlədilmiş slenq bəzən heç işlədilməməkdən daha pis təsir edir.
İş mühitində bəzi yüngül slenq sözləri qəbuldur. Awesome, no worries, nail it kimi sözləri Amerikan ofislərində tez-tez eşidirsən. Amma sketchy, dope və ghost sözləri daha qeyri-rəsmidir və yalnız yaxın həmkarlarla uyğundur. Rəsmi yazıda, məsələn, cover letter və ya iş müsahibəsi cavabında slenqdən tamamilə qaçmaq daha yaxşıdır. Belə mətnlər üçün formal məktub və email yazmaq yazısında standart üslub qaydaları var.
Xarici tələbat olan imtahanlarda da slenq problem ola bilər. IELTS və TOEFL yazı hissələrində slenq və qısaltmalar balı aşağı salır, çünki akademik üslub tələb olunur. Danışıq hissəsində isə təbii nitq gözlənilir, amma həddindən çox slenq də mənfi təsir edə bilər. Orta yol var: bir-iki təbii ifadə yaxşıdır, hər cümlədə slenq isə qəribə görünür.
Slenqin ən böyük tələsi: köhnəlmiş və səhv işlədilən sözlər
Birinci tələ köhnəlmiş slenqdir. Dərslikdə və ya köhnə filmlərdə gördüyün sözlər bu gün gülməli səslənə bilər. Məsələn, radical, groovy və tubular kimi sözlər bir nəsil üçün normal idi, indi isə yalnız zarafat üçün işlənir. Köhnəlmiş sözlərdən qaçmağın ən asan yolu son illərdə çəkilmiş serial və videoları izləməkdir.
İkinci tələ sözün mənasını düzgün başa düşməməkdir. Sick sözü hər yerdə xəstə demək deyil: gənclər arasında çox yaxşı mənasında da işlənir. Eyni şey bad sözünə də aiddir, bəzi kontekstdə bad əslində yaxşı deməkdir. Əgər kontekstə fikir verməsən, tərifi qısqanclıq və ya təhqir kimi başa düşə bilərsən.
Üçüncü tələ həddindən çox slenqdir. Yeni öyrənən bəzən bir cümləyə üç-dörd slenq sözü doldurur və nəticədə nitq süni səslənir. Anadilli adam slenqi seyrək və yerində işlədir. Bir cümlədə bir slenq kifayətdir, qalanı adi sözlər olmalıdır.
Dördüncü tələ sözbəsöz tərcümədir. Slenq ifadələri tərcümə ilə anlaşılmır, çünki onların mənası söz yığımından yox, mədəni kontekstdən yaranır. Məsələn, ghost sözünü kabus kimi tərcümə etmək mənanı itirir. Bu mövzunu sözbəsöz tərcümə yazısında nümunələrlə təhlil etmişik və slenq üçün də eyni məntiq keçərlidir.
Beşinci tələ tələffüzdür. Slenq sözlərinin bir hissəsi sürətli nitqdə birləşir və səs dəyişir. Məsələn, gonna, wanna və gotta sözləri qısa formalardır: going to, want to, got to. Bunlar da gündəlik nitqdə hər yerdə eşidilir. Azərbaycanlı öyrənənlərin tipik tələffüz problemlərini azərbaycanlıların tələffüz səhvləri yazısında göstərmişik, onları bilmək slenqi daha aydın eşitməyə kömək edir.
Slenqi 4 həftədə öyrənmək planı
Slenqi öyrənməyin ən zəif yolu uzun siyahı çıxarıb ezbərləməkdir. Çünki slenq kontekstsiz yadda qalmır və tez köhnəlir. Ən yaxşı yol canlı mənbələrdən eşidib qeyd etmək, sonra öz cümlənlə təkrarlamaqdır. Aşağıdakı plan həftədə bir mərhələ ilə irəliləyir və gündə 15 dəqiqə vaxt aparır.
Bu planın əsası intervallı təkrardır. Slenq sözünü öyrəndikdən sonra 1, 3, 7 və 14 gün sonra yenidən yoxla. Kağız kartla və ya tətbiqlə etmək olar. Lüğəti təkrarla öyrənmə metodunun mahiyyəti lüğəti necə öyrənmək yazısında ətraflı izah olunub və slenq sözləri üçün də eyni qayda işləyir.
Slenq üçün ən yaxşı mənbələr bunlardır: yeni serial və filmlər, YouTube vloqları, podkastlar və Amerikan stand-up komediyaları. Sosial şəbəkədə yaşıdlarının dilini də izləmək olar, amma orada sözlər tez köhnəlir. Tövsiyə olunan mənbələr barədə ən yaxşı ingilis dili podkastlar yazısına baxa bilərsən.
Slenqi müəllimlə öyrənməyin üstünlüyü
Slenqi tək öyrənmək mümkündür, amma ən böyük problemi geri bildirimdir. Sözü səhv başa düşəndə və ya yersiz işlədəndə kimsə sənə bunu deməyəcək. Müəllim isə bunu dərhal göstərir: hansı sözün köhnəldiyini, hansının yalnız gənclər arasında işləndiyini, hansının rəsmi yerdə yersiz olduğunu deyir. Bu, yalnız təcrübəli müəllimin verə biləcəyi mədəni kontekstdir.
Yaxşı müəllim slenqi dərsin ayrıca mövzusu kimi yox, söhbətin təbii hissəsi kimi daxil edir. Serial parçasını birlikdə izləyir, eşidilən sözləri izah edir və səndən həmin sözlərlə mini dialoq qurmağı xahiş edir. Nitqini canlı etmək istəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap və danışıq üzrə təcrübəsi olan müəllim seç.
Qrup dərsi slenq üçün də faydalıdır, çünki başqa tələbələrlə dialoq qurmaq söz ehtiyatını real istifadəyə çevirir. Fərdi dərsdə isə sənin maraqlarına uyğun slenq seçilir: serial həvəskarısınsa seriallardan, oyun həvəskarısınsa oyun dilindən başlamaq olar. Hansı format sənə uyğundur, onu özün müəyyən edə bilərsən.
Ən çox edilən səhvlər
Birinci səhv slenqi rəsmi yazıda işlətməkdir. Essey, rəsmi email və CV-də slenq yerinə standart söz seçilməlidir. Bu qayda həm IELTS-də, həm də real iş həyatında keçərlidir.
İkinci səhv sözü mənbəsiz öyrənməkdir. İnternetdə hər kəs hər şey yaza bilər və bəzi slenq izahları səhvdir. Mənanı iki fərqli mənbədə yoxlamaq düzgün vərdişdir.
Üçüncü səhv Britaniya və Amerikan slenqini qarışdırmaqdır. Cümlədə həm mate, həm buddy işlətmək qəribə görünür. Bir variant seç və ona sadiq qal.
Dördüncü səhv anadilli kimi görünmək üçün slenqi zorla işlətməkdir. Əsl məqsəd başa düşülmək və təbii səslənməkdir, əhəmiyyətli olan bu deyil ki, neçə slenq bilirsən. Yaxşı nitqin əsası aydın qrammatika və geniş standart söz ehtiyatıdır, slenq isə bunun üstünə əlavə rəngdir.
Beşinci səhv slenqi öyrənib standart dili unutmaqdır. Slenq ancaq möhkəm bazanın üstündə işləyir. Əgər qrammatikada və əsas sözlərdə boşluq varsa, əvvəlcə onları doldurmaq lazımdır, sonra slenqə keçmək olar.
Slenq öyrənməyə hansı səviyyədən başlamaq olar
Slenqin tanınmasına A2-B1 səviyyəsindən başlamaq olar. Bu mərhələdə standart ifadələr artıq tanışdır və sadə slenq (awesome, buddy, no worries) kontekstdən anlaşılır. B2 səviyyəsində isə serial və podkastlar əsas mənbəyə çevrilir və slenq təbii şəkildə yığılır. C1 və yuxarıda isə sən slenqi yalnız tanımır, həm də mühitə görə seçirsən.
Əgər A1 səviyyəsindəsənsə, slenqə tələsmə. Əvvəlcə əsas qrammatika və gündəlik sözlər lazımdır. Bu mərhələdə hər slenq sözü əlavə yük yaradır. Səviyyəni müəyyən etmək üçün Tutor.az-da olan test və ya müəllimlə qısa söhbət kifayətdir.