Universitet qəbulu, xaricdə təhsil üçün motivasiya məktubu, IELTS və TOEFL imtahanları, ingilis dili kursunun yoxlama işi. Bunların hamısında eyni tapşırıq çıxır: verilmiş mövzuda ingilis dilində essay yazmalısan. Çoxları bu tapşırığı ya boş səhifə qarşısında donub qalmaqla və ya Azərbaycan dilində yazıb sözbəsöz tərcümə etməklə həll etməyə çalışır. Nəticədə mətn uzun, dolaşıq və oxucu üçün yorucu alınır. Halbuki essay yazmaq istedad yox, qaydadır. Strukturu bildikdə hər mövzuya eyni qəlibi tətbiq edə bilərsən.
Bu yazıda ingilis dilində essay necə yazılır sualına mərhələ-mərhələ cavab veririk. Essenin növlərini, 5 paraqraflı strukturu, thesis statement qurmağı, paraqrafın daxili qaydasını, keçid ifadələrini, hazır nümunə essayı və Azərbaycanlıların ən çox etdiyi səhvləri izah edirik. Yazı bacarığına ümumi baxış üçün ingilis dili writing yazısına da nəzər sal, orada gündəlik məşq sistemi var.
Essay nədir və niyə çətin görünür
Essay müəyyən bir mövzu haqqında yığcam, strukturlaşdırılmış və arqumentli yazıdır. Bu, hekayə yazmaq deyil, hisslərini boşaltmaq da deyil. Essayda sən oxucunu bir fikrə inandırmağa, bir hadisəni izah etməyə və ya iki mövqeyi müqayisə etməyə çalışırsan. Əsas sual həmişə eyni olur: nə düşünürsən və niyə belə düşünürsən?
Essay üç səbəbə görə çətin görünür. Birincisi, ingilis dilində yazmaq sənin üçün həm dil, həm də düşüncə yükü deməkdir: eyni anda həm fikir tapır, həm onu düzgün formalaşdırırsan. İkincisi, Azərbaycan məktəblərində essay yazmaq çox vaxt sistemli öyrədilmir, ona görə strukturu intuitiv qurmağa çalışırsan. Üçüncüsü, ingilis akademik yazısının öz qaydaları var: fikir birbaşa deyilir, giriş uzun olmur, hər paraqraf bir qəliblə qurulur.
Yaxşı xəbər budur ki, bu qaydalar öyrənilə bilər. Essayı iki hissəyə ayır: məzmun və dil. Məzmun hissəsində fikir, arqument və nümunə tapırsan. Dil hissəsində onları aydın cümlələrlə yazırsan. Əvvəlcə plan hazırla, sonra yaz, sonda yoxla. Bu üç mərhələni qarışdırmaq, yəni eyni anda həm fikir axtarıb həm qrammatikanı yoxlamaq, ən çox görülən yorulma səbəbidir.
Essay növləri: hansı tapşırıq nə tələb edir
Mövzunu oxuyan kimi tapşırığın hansı növə aid olduğunu müəyyən et, çünki növ strukturu dəyişir. Ən çox rast gəlinən dörd növ var. Opinion essay səndən fikir bildirməyi və onu əsaslandırmağı tələb edir: To what extent do you agree or disagree? Discussion essay hər iki tərəfi araşdırmağı və sonda öz mövqeyini bildirməyi istəyir: Discuss both views and give your opinion. Problem and solution essay problemin səbəblərini və həll yollarını soruşur. Advantages and disadvantages essay isə müsbət və mənfi cəhətləri müqayisə edir.
Bundan başqa description və narrative essaylar var, onlar daha çox məktəb və universitet daxili tapşırıqlarda işlənir. Qəbul və imtahan tapşırıqlarının böyük hissəsi isə yuxarıdakı dörd növdən ibarətdir. Məsələn, IELTS-də ikinci tapşırıq məhz bu növlərdən birini verir. Bu imtahanın formatını ətraflı öyrənmək üçün IELTS writing task 2 yazısını oxuya bilərsən.
Mövzunu analiz edərkən üç şeyi altından xətt çək: açar sözlər, tapşırıq feili və məhdudlaşdırıcı ifadələr. Açar sözlər mövzunu göstərir, məsələn, technology, education, tourism. Tapşırıq feili nə etməli olduğunu deyir: discuss, evaluate, compare, explain. Məhdudlaşdırıcı ifadə isə dairəni daraldır: in your country, for young people, in the next decade. Bu üç hissəni nəzərə almasan, mövzudan kənara çıxarsan və bu, imtahanda ən çox bal itirən səbəbdir.
5 paraqraflı essay strukturu
Ən universal qəlib beş paraqraflı essaydır. Bir giriş, üç əsas paraqraf və bir yekun. Bu qəlib ilk baxışda qəti görünür, amma məhz bu qəti quruluş sənə yazarkən düşünməyə vaxt verir. Struktur hazır olduqda yalnız məzmunu doldurursan. Daha qısa essaylarda əsas hissə iki paraqrafa düşə bilər, amma məntiq dəyişmir.
Giriş paraqrafı üç cümlədən ibarət ola bilər: ümumi fon cümləsi, mövzunun daraldılması və thesis statement. Fon cümləsi oxucunu mövzuya gətirir: Nowadays, many students choose to study abroad. Daraldıcı cümlə mövzunu dəqiqləşdirir: This trend brings both opportunities and challenges. Thesis statement isə essenin əsas fikridir və giriş paraqrafının son cümləsi olur. Giriş uzun olmamalıdır, çünki oxucu sənin fikrini tez bilmək istəyir.
Üç əsas paraqrafın hər biri ayrı arqumenti işləyir. Hər birində eyni qayda var: mövzu cümləsi, izah, nümunə və qısa bağlayıcı cümlə. Paraqrafları ağırlıq sırası ilə düz: ən güclü arqumenti ya birinci, ya sonuncu yerə qoy. Ortada zəif arqument yerləşdirmək oxucunu yoruya bilər. Yekun paraqrafı isə yeni fikir gətirmir, sadəcə thesis-i başqa sözlərlə təkrarlayır, arqumentləri xülasə edir və son bir fikirlə bitirir.
Thesis statement: essenin onurğa sümüyü
Thesis statement essenin əsas iddiasını bir və ya iki cümlə ilə ifadə edir. Yaxşı thesis üç xüsusiyyətə malikdir: konkretdir, mübahisə edilə biləndir və essenin planını göstərir. Zəif thesis: Technology is important. Bu cümlə ilə hamı razıdır, ona görə yazmağa dəyər yoxdur. Güclü thesis: Although technology improves access to education, schools should limit smartphone use because it reduces concentration and weakens face-to-face communication. Burada həm mövqe, həm iki səbəb görünür.
Thesis qurmaq üçün sadə formul var: mövqe, because, iki səbəb. Məsələn, I strongly believe that learning a second language should start in primary school because it improves memory and prepares children for a global world. Bu cümləni oxuyan oxucu essenin tam planını bilir: birinci əsas paraqraf yaddaş, ikincisi qlobal dünya haqqında olacaq. Bu aydınlıq oxucunu itirmir və qiymətləndirəni də razı salır.
Thesis yazarkən üç səhvdən qaç. Birinci, sual formasında yazmaq: Is technology good for us? Bu, sualdır, iddia deyil. İkinci, elan etmək: In this essay I will talk about technology. Bu, mövzunu təkrarlayır, mövqe bildirmir. Üçüncü, çox geniş yazmaq: Education is the key to everything. Konkret olmayan thesis konkret arqumentlərə yer vermir. Əvvəlcə thesis yaz, sonra bütün essayı ona uyğunlaşdır.
Paraqrafın daxili qaydası: PEEL
Essayda hər əsas paraqrafı qurmaq üçün PEEL qaydası ən praktik üsullardan biridir. P hərfi point, yəni mövzu cümləsi deməkdir. E hərfi explanation, yəni izah. Növbəti E evidence və ya example, yəni nümunə və ya sübut. L hərfi link, yəni essenin əsas fikrinə və ya növbəti paraqrafa bağlantıdır. Bu dörd addım ən qısa paraqrafı belə məntiqli edir.
Bir nümunəyə baxaq. Point: One major advantage of online learning is flexibility. Explanation: Students can study at any time and from any place, which helps them combine education with work or family duties. Example: For instance, many working adults in Baku attend evening video lessons after their jobs. Link: Therefore, flexibility makes online learning accessible to people who could not attend traditional classes. Dörd cümlə və tam bir paraqraf: iddia, izah, nümunə və yekun.
Nümunə seçərkən mümkün qədər konkret ol. Some people say və Many studies show kimi ümumi ifadələr zəifdir. Bunun yerinə real vəziyyət, tanış hadisə, ölkə və ya şəxsi təcrübə ver. Konkret nümunə həm daha inandırıcıdır, həm də dil baxımından öz səviyyənə uyğun cümlələr yazmağa imkan verir. İmtahanda uydurma statistika yazmaq lazım deyil, ümumi və məntiqli nümunə kifayətdir.
Keçid ifadələri və hazır qəliblər
Essayda fikirləri bir-birinə bağlayan sözlər mətnin axıcılığını təmin edir. Keçid ifadələri olmadıqda eyni cümlələr bir-birinin ardınca düzülmüş kimi görünür. Aşağıdakı kartlarda essenin üç hissəsi üçün ən çox işlənən ifadələr toplanıb. Onları əzbərlə yox, mənasını başa düş və mövzuya görə seç.
Keçidləri məqsədinə görə qruplaşdırmaq da faydalıdır. Əlavə üçün in addition, moreover, furthermore. Əksliyi göstərmək üçün however, nevertheless, on the contrary. Səbəb və nəticə üçün because of, as a result, therefore. Misal üçün for instance, such as, to illustrate. Eyni ifadəni hər paraqrafda təkrarlamamağa çalış. Firstly, secondly, thirdly yazmaq olar, amma hər essayda eyni üçlüyü işlətmək monoton görünür.
Keçid ifadələrini çox işlətmək də səhvdir. Hər cümlənin əvvəlinə however və ya moreover yazmaq mətni süni edir. Keçid yalnız fikirlər arasında həqiqətən əlaqə olduqda lazımdır. Yeri gəlmişkən, rəsmi yazının digər növlərində də bu ifadələr tətbiq olunur. Məsələn, ingilis dilində formal məktub yazarkən bənzər rəsmi ton və bağlayıcı sözlər istifadə olunur.
Nümunə essay: opinion növü
İndi bütün qaydaları bir yerdə görək. Mövzu belədir: Some people think that children should learn English from primary school. To what extent do you agree or disagree? Aşağıdakı essay təxminən 250 sözdür və IELTS-ə yaxın formatdadır. Plan belə idi: mövqe razıyam, birinci səbəb yaddaş və qabiliyyət, ikinci səbəb gələcək imkanlar, üçüncü ehtiyat, yəni mümkün risk.
Giriş. Nowadays, English is the main language of international communication. Because of this, many parents and teachers discuss the best age to start learning it. I strongly agree that children should begin English in primary school because early learning improves language skills and creates better future opportunities.
Birinci əsas paraqraf. Firstly, young children learn languages more naturally than teenagers or adults. They copy sounds easily, so their pronunciation is usually closer to a native speaker. For example, a child who watches cartoons in English for a year often repeats whole phrases without translation. Therefore, early start gives a strong base for later study.
İkinci əsas paraqraf. Secondly, English opens doors in education and work. Universities, scholarships and international companies often require good English. A student who has studied the language since the age of seven will have more than ten years of practice by the time of university entrance. As a result, this student will compete more confidently for places abroad.
Üçüncü əsas paraqraf. On the other hand, some people worry that early English may harm the mother tongue. However, research on bilingual education shows that children can develop two languages together when the lessons are balanced. Schools only need to keep Azerbaijani literature and grammar as strong as before.
Yekun. In conclusion, teaching English in primary school brings clear benefits for pronunciation, education and careers. Although parents should protect the mother tongue, the advantages are greater than the risks. For these reasons, I believe English lessons should start in the early grades.
Bu essayda hər paraqraf nümunəyə uyğun gəlir: giriş thesis ilə bitir, əsas paraqraflar iddia, izah və nümunədir, üçüncü paraqraf əks fikri qəbul edib cavab verir, yekun isə yeni fikir vermir. Cümlələr qısa və sadədir, mürəkkəb idiomlar yoxdur. B1-B2 səviyyəsində belə essay yüksək bal almağa kifayət edir. Səviyyə anlayışını dəqiqləşdirmək üçün CEFR səviyyələri yazısına bax.
İmtahan essayları: IELTS, TOEFL və akademik yazı
İmtahan essayı adi essaydan vaxt məhdudiyyəti ilə fərqlənir. IELTS-də 40 dəqiqə ərzində ən azı 250 söz, TOEFL-un müstəqil yazı tapşırığında isə təxminən 30 dəqiqə ərzində daha uzun mətn yazmaq lazımdır. Belə şəraitdə düşünməyə çoxlu vaxt yoxdur, ona görə strukturu avtomatlaşdırmaq vacibdir. Hər ikisində qiymətləndirmə kriteriyaları oxşardır: tapşırığa cavab, koherensiya, lüğət və qrammatika.
İmtahanda tez plan üçün 3-5 dəqiqə ayır. Mövqeni seç, iki-üç arqumenti yaz, hər birinə bir nümunə ünvanla. Sonra yazmağa başla. Son 3-5 dəqiqəni yoxlamaya saxla: artikl, zaman, cəm şəkilçisi və hecalama kimi tez düzələn səhvlərə bax. Sözlərin sayını hesablamağı unutma, çünki minimumdan az yazı bal itkisi gətirir. TOEFL-un yazı hissəsi barədə daha ətraflı məlumat üçün TOEFL writing yazısını oxu.
Universitet daxilində yazılan akademik essaylar isə daha uzun, mənbələrə istinad edən və ciddi formal tonlu olur. Orada I think əvəzinə It can be argued that, hər halda yerinə In most cases kimi daha ehtiyatlı ifadələr işlədilir. Qısaltmalar (don't, can't) işlədilmir, danışıq sözləri (a lot of, kids) rəsmi variantlarla əvəz olunur. Həmçinin istinad və plagiat qaydaları vacibdir: başqasının fikrini öz sözlərinlə yazmalı və mənbəni göstərməlisən.
Azərbaycanlıların essay yazarkən ən çox etdiyi səhvlər
Birinci səhv uzun və dolaşıq cümlələrdir. Azərbaycan dilində tabeli və budaqlanan cümlələr təbiidir, ingilis dilinə sözbəsöz çevrildikdə isə oxunmaz olur. Çarə sadədir: bir cümlə, bir fikir. İkinci səhv giriş paraqrafında çox yaza-yaza əsas fikri gec deməkdir. Üçüncü səhv mövzudan kənara çıxmaqdır: tapşırıq texnologiyanın təhsilə təsirini soruşur, sən isə texnologiyanın ümumi tarixini yazırsan.
Dördüncü səhv artikllərin buraxılmasıdır. Azərbaycan dilində a, an, the olmadığı üçün biz onları unuduruq. Beşinci səhv zamanların qarışdırılmasıdır: eyni paraqrafda keçmiş və indiki zaman arasında səbəbsiz keçid. Altıncı səhv söz sırasıdır, xüsusən sual və inkar cümlələrində. Yeddinci səhv isə şəxsi nümunələri həddindən artıq işlətməkdir. Əlbəttə, I think və in my experience yerində yaxşıdır, amma bütün arqumentləri My friend said that... ilə qurmaq ciddi essay üçün zəifdir.
Səkkizinci səhv eyni sözün bütün essayda təkrarlanmasıdır. Important, good, bad, big kimi ümumi sözləri daha dəqiq sinonimlərlə əvəz etməyə çalış: crucial, beneficial, harmful, significant. Doqquzuncu səhv yekun hissəsində yeni arqument gətirməkdir. Yekun xülasə yeridir, yeni müzakirə yox. Onuncu səhv yazını yoxlamadan təhvil verməkdir. Hər essayın sonunda yoxlama üçün iki-üç dəqiqə ayırmaq bal fərqini xeyli artırır.
Lüğət problemi də var. Sözləri tərcümədən götürmək əvəzinə, onları ingilis dilində cümlə içində öyrənmək lazımdır. Essay üçün lazım olan sözləri toplamaq və aralıqlı təkrarla yadda saxlamaq üçün ingilis dilində söz öyrənmək yazısındakı üsulları tətbiq et. Əlavə olaraq, hər oxuduğun məqalədən üç yeni ifadə yazıb gələcək essaylarda işlət.
Essay yazmağı necə məşq etmək olar
Essay yazmaq bacarığı yalnız yazmaqla inkişaf edir. Həftədə bir tam essay yazmaq aylıq ən yaxşı nəticəni verir. Bunun üstünə hər gün 10 dəqiqəlik qısa tapşırıqlar əlavə et: bir paraqraf yaz, yalnız giriş yaz və ya yalnız thesis üzərində işlə. Kiçik tapşırıqlar böyük essayın yükünü azaldır və sənə hər komponenti ayrıca cilalamağa imkan verir.
Digər effektiv üsul modelləri təhlil etməkdir. Yaxşı yazılmış essayı götür, hər paraqrafın nə iş gördüyünü qeyd et: harada thesis, harada nümunə, harada keçid var. Sonra eyni strukturu öz mövzunda təkrarla. Bu üsul kopyalama deyil, qəlibi öyrənməkdir. Həmçinin öz yazını bir gün sonra yenidən oxu, çünki təzə baxış səhvləri daha asan tapır.
Ən vacib məsələ rəydir. Öz səhvlərini özün görməyə çətinlik çəkirsən, çünki beynin nə demək istədiyini bilir və yazını avtomatik düzəldir. Bunun üçün səni tanıyan müəllim və ya təcrübəli bir oxucu lazımdır. İstəsən ingilis dili repetitor seçib hər dərsdə bir essay yoxladıra və səhvlərini sistematik görə bilərsən. Müəllim səhvlərini siyahıya yazır, sən isə növbəti essayda yalnız onları düzəldirsən.
6 addımda essay yaz
Növbəti addım
Essay bacarığı bir günə yaranmır, amma qaydalar sadədir və hər dəfə yazdıqca daha az vaxt aparır. Bu həftə bir mövzu seç, 10 dəqiqə plan qur və 250 sözlük essay yaz. Növbəti həftə eyni mövzuda yenidən yaz və fərqi gör. Əgər sistemli rəy və imtahan hədəfi ilə işləmək istəyirsənsə, ingilis dili kursları səhifəsində qrup və fərdi variantlara bax. Əlavə materiallar üçün ingilis dili öyrənmək üçün saytlar yazısındakı mənbələr də işinə yarayacaq.