Təqaüd elanını açanda adamın diqqəti ilk növbədə məbləğə, ölkəyə və ixtisasa gedir. Dil şərti isə çox vaxt qısa bir sətir kimi görünür: "ingilis dili sübutu tələb olunur". Real həyatda isə ərizələrin xeyli hissəsi məhz bu sətirdə ilişir. Bəziləri test vaxtını gec götürür, bəziləri lazım olandan aşağı bal alır, bəziləri isə testi vaxtında verir, amma essey və müsahibədə dilin səviyyəsi kifayət etmir.
Bu yazıda xaricdə təhsil təqaüd proqramlarının dil tələblərini ümumi məntiqlə izah edirik. Əvvəlcə dil şərtinin ərizənin hansı hissələrinə toxunduğuna baxırıq, sonra Chevening, Fulbright, Erasmus Mundus və dövlət proqramlarını müqayisə edirik. Daha sonra sertifikat seçimi, ərizə mətnləri, müsahibə və ən çox edilən səhvlər gəlir. Sonda 16 həftəlik hazırlıq planı verilir. Konkret bal və tarixlər hər il dəyişə bildiyi üçün yazıda təxmini istiqamətlər var, yekun qərardan əvvəl hər proqramın cari rəsmi səhifəsini yoxla.
Dil şərti ərizənin harasına toxunur?
Dil tələbi yalnız bir sertifikat kağızı deyil. Təqaüd proqramlarının əksəriyyətində dil üç ayrı yerdə yoxlanılır. Birincisi, rəsmi test balıdır: sən "bu səviyyəyə çatmışam" sübutunu verirsən. İkincisi, yazılı ərizə mətnləridir: motivasiya essesi, liderlik nümunəsi, karyera planı. Üçüncüsü, müsahibədir: komissiya sənin düşüncəni və spontan danışığını eyni anda dinləyir.
Bu üç yerdə dilin rolu fərqlidir. Test balı bir dəfə alınır və hazır nəticə kimi qalır. Essey isə səni ən yaxşı halında göstərməlidir, ona görə redaktə və təkrar yazı üçün vaxt var. Müsahibə ən çətinidir, çünki hazırlıq vaxtı yoxdur və cavab canlı qurulmalıdır. Çoxları yalnız birinci yerə hazırlaşır, bal alır və sonra ikinci və üçüncü yerdə dayanır. Ona görə hazırlıq planında hər üç hissəni nəzərə almaq lazımdır.
İkinci vacib məqam iki ayrı şərtin mövcud olmasıdır. Təqaüd proqramı öz tələbini qoyur, qəbul olunduğun universitet isə ayrıca tələb qoyur. Bu iki şərt eyni olmaya bilər. Bəzən universitetin şərti daha yüksək olur və səni təqaüd mərhələsindən keçəndən sonra yenidən test verməyə məcbur edir. Ona görə seçdiyin proqramlardan hər ikisinin cari səhifəsini yoxlamaq lazımdır.
Dörd proqramın dil tələblərinin müqayisəsi
Aşağıdakı kartlar hər proqramı eyni meyarlarla müqayisə edir: təhsil səviyyəsi, dil sübutu və diqqət tələb edən məqam. Bu xülasədir və dəqiq bal və şərtləri əvəz etmir. Proqramların şərtləri zamanla dəyişir, ona görə ümumi məntiqi anla və dəqiq rəqəmi yalnız rəsmi mənbədən götür.
Chevening kimi Böyük Britaniya yönümlü proqramlarda dil sübutu adətən IELTS Academic ilə bağlıdır. Əsas məsələ ondadır ki, ümumi bal tək deyil, bölmələr üzrə minimum da önəmlidir. Yəni Reading və Listening-də yüksək, Writing-də zəif olan adam ümumi balı yetərli olsa belə şərti keçməyə bilər. Hazırlıq zamanı zəif bölməni gizlətmək əvəzinə, ona daha çox vaxt ayırmaq lazımdır.
Fulbright və digər ABŞ yönümlü proqramlarda adətən TOEFL iBT ön plana çıxır. Testin strukturu və bölmə balları IELTS-dən fərqlidir, ona görə eyni hazırlıq birbaşa köçmür. Yazı və danışıq bölmələri texnologiya ilə verildiyindən kompüterdə cavab yazmaq və mikrofona danışmaq vərdişi də hazırlığın bir hissəsidir. İki testi ətraflı müqayisə etmək istəyirsənsə, IELTS və TOEFL fərqi yazısı bu fərqləri bölmə-bölmə göstərir.
Erasmus Mundus proqramlarında vəziyyət daha dağınıqdır, çünki hər birgə magistr proqramı öz tələbini yazır. Bəziləri B2 səviyyəni, bəziləri konkret sertifikat balını, bəziləri isə universitetdən alınan dil sənədini qəbul edir. Bir proqramın şərti digərinə keçmir. Dövlət təqaüdü ilə xaricdə təhsil proqramlarında isə ilk sual dilin hansı olduğudur: bəzilərində yalnız yerli dil tələb olunur, bəzilərində ingilis dilinin sübutu da var. Konkret elanı oxumadan fərziyyə qurmaq təhlükəlidir.
Hansı sertifikatı seçməli?
Əgər proqram yalnız bir testi qəbul edirsə, seçim yoxdur. Amma bir neçə test qəbul olunursa, seçim strategiyası lazımdır. Seçim üç sualdan asılıdır: hansı formatda daha rahatsan, hansı ölkənin universitetlərinə müraciət edirsən və test vaxtı nə qədər əlçatandır. İmtahan mərkəzində oturub kağızda yazmağı sevən adam IELTS-də rahat ola bilər, kompüterdə qısa tapşırıqlarla işləməyi sevən isə TOEFL-də.
Müqayisə üçün ayrıca baxmaq istəyirsənsə, hansı ingilis dili sertifikatını seçməli yazısı IELTS, TOEFL, Cambridge və Duolingo variantlarını eyni meyarlarla müqayisə edir. Burada əsas qayda isə budur: proqramın qəbul etdiyi siyahıda olmayan sertifikata pul xərcləmə. Duolingo kimi daha ucuz və rahat test bəzi universitetlərdə qəbul olunur, amma təqaüd proqramı onu ayrıca qəbul etmirsə, universitetin qəbul etməsi kifayət etmir.
Test xərci də planın bir hissəsidir, çünki təqaüd mərhələsində pul çox vaxt hələ ödənilməyib. İmtahana qeydiyyat haqqı, təkrar vermə ehtimalı və hesabat göndərmə xərci büdcəyə daxil olmalıdır. Konkret rəqəm üçün IELTS imtahan qiyməti yazısında Azərbaycandakı cari qiymət strukturu izah olunur. Hər ehtimala qarşı bir təkrar imtahan büdcəsi ayırmaq ağıllı qərardır.
Ərizə mətnləri: essey ingilis dilində necə yazılır?
Təqaüd esseyi ən çox vaxt sənin yazılı ingilis dilindəki əsl səviyyəni göstərən sənəddir. Test bal verir, essey isə səni insan kimi təqdim edir. Komissiya burada yalnız qrammatikaya baxmır. O, mətnin aydın qurulduğunu, nümunələrin konkret olduğunu və motivasiyanın inandırıcı səsləndiyini yoxlayır. Səhvsiz, amma boş esseyi güclü, nümunələrlə dolu və kiçik səhvləri olan esseydən zəif sayırlar.
Ən çox edilən səhv şablon cümlələrə sığınmaqdır. "Mən həmişə xaricdə təhsil almaq arzusunda olmuşam" tipli giriş yüzlərlə ərizədə təkrarlanır. Daha yaxşı yol konkret bir hadisədən başlamaqdır: işdə həll etdiyin problem, təşkil etdiyin layihə, komandaya təsir etdiyin an. Konkret hadisə həm sənin dilindəki səmimiyyəti göstərir, həm də mətnə fərdi ton verir. Struktur üçün isə qısa giriş, iki-üç nümunə bölməsi və sonda gələcək plan kifayətdir.
Mətn yazmaq bacarığını sistemli inkişaf etdirmək üçün ingilis dili writing bacarığı yazısında paraqraf quruluşu, bağlayıcılar və redaktə metodu izah olunur.
Akademik esseyin klassik quruluşunu görmək istəyənlər üçün IELTS writing task 2 yazısı arqument qurma nümunələri verir. Təqaüd esseyi IELTS esseyi deyil, amma arqumenti ardıcıl və aydın qurmaq bacarığı eynidir. Hər abzas bir fikir daşımalı, hər fikir isə bir nümunə ilə dəstəklənməlidir. Bu sadə qayda həm test esseyində, həm də ərizə esseyində mətni oxunaqlı edir.
Mətni yazdıqdan sonra mütləq kənardan oxuduğun adama göstər. Bu, qrammatik səhvləri çıxarmaqdan əlavə, "bu cümlə aydın deyil" kimi geri bildirimi də verir. Yaxşı müəllim bu mərhələdə ərizə mətnini cümlə-cümlə şərh edir. Süni intellektlə redaktə də kömək edə bilər, amma mətnin tam bir alətə yazdırılması müsahibədə üzə çıxır, çünki komissiya esseydəki fikirlərə dair sual verəcək və sən onları öz sözünlə izah edə bilməlisən.
Müsahibə: dil və düşüncə birlikdə
Müsahibə təqaüd prosesinin ən çox qorxulan hissəsidir, çünki burada yazıda olduğu kimi düzəliş etmək mümkün deyil. Komissiya sənin ingilis dilini üç yerdə eyni zamanda yoxlayır: suala baxıb cavabı sürətlə qura bilirsənmi, fikrini aydın çatdırırsanmı və gözlənilməz sualda necə reaksiya verirsən. Düşüncə və dil bir-birindən ayrılmır. Zəif dil yaxşı fikri də zəif göstərə bilər.
Bu mərhələdə mükəmməl qrammatika tələb olunmur. Daha vacib olan axıcılıqdır. Üç-dörd sözün üstündə donub qalan adam cümlə qurmaqda çətinlik çəkir, amma sadə cümlələrlə düşüncəsini aydın deyən adam təsir bağışlayır. Ən çox soruşulan suallar proqramdan asılı olmayaraq oxşardır: niyə bu ölkə, niyə bu ixtisas, geri qayıdandan sonra nə edəcəksən, ən böyük uğurun nədir və liderlik nümunəsi göstər.
Hazırlığın ən yaxşı yolu eyni suallara səsli cavab verməkdir. Telefonda öz cavabını yaz, dinlə, uzun-uzadı cümlələri qısalt və təkrar et. Danışıq bacarığını sistemli inkişaf etdirmək üçün ingilis dili speaking bacarığı yazısında gündəlik məşq metodu və tələffüz üzərində işləmək yolları var. Əsas qayda budur: cavabı əzbərləmə, ilk üç cümlənin strukturunu əzbərlə, qalanını canlı danış.
Səviyyə nə deməkdir və sən hansı pillədəsən?
Təqaüd proqramlarında dil tələbləri çox vaxt Avropa çərçivəsi səviyyələri ilə də ifadə olunur. B2 səviyyə adətən müstəqil istifadəçi deməkdir, yəni gündəlik və peşə mövzularında sərbəst ünsiyyət qurmaq, mürəkkəb mətni başa düşmək və öz fikrini əsaslandırmaq. Hər pillənin nə demək olduğunu və adamın hər pillədə nə edə bildiyini geniş görmək üçün ingilis dili səviyyələri yazısına bax.
Çoxları səviyyəsini təxmin edir və əksər hallarda şişirdir. Real nəticəni öyrənməyin ən sadə yolu rəsmi test formatında bir sınaq imtahanı verməkdir. Sınaqda hər bölmə üzrə bal alırsan və hansı bölmənin geridə qaldığı görünür. Sonra bu nəticəni hədəf balla müqayisə edirsən. Fərq bir yarım bal və ya daha çoxdursa, 16 həftə sənin üçün minimum müddətdir. Fərq kiçikdirsə, qısa və yönəldilmiş hazırlıq kifayət edə bilər.
Bu yerdə hədəf səviyyəni gerçəkçi qoymaq vacibdir. B1-dən B2-ə keçmək adətən yüzlərlə saat tələb edir və bunu bir neçə həftəyə sığışdırmaq olmur. Əgər hazırkı səviyyən B1-dirsə və ərizə vaxtına altı aydan az qalıbsa, hədəfi bu dövr üçün realist müəyyən etmək və lazım gələrsə növbəti dövrə qalmaq daha ağıllıdır. Tələsik verilən zəif test balı hər iki tərəfi itirir: həm pul, həm də vaxt.
16 həftəlik hazırlıq planı
Plan gündə 60-90 dəqiqəlik işə əsaslanır və B1-in sonu və ya B2-nin başlanğıcı ilə başlayanlar üçün nəzərdə tutulub. Bu plan test balını, ərizə mətnlərini və müsahibə hazırlığını eyni cədvəldə birləşdirir. Hər mərhələnin sonunda mini-sınaq ver və nəticəni qeyd et: yalnız ölçülən irəliləyiş idarə olunur.
Bu planın əsas məntiqi ardıcıllıqdır: əvvəl ölçmə, sonra boşluqların təmiri, sonra test formatı, sonra mətnlər, sonda canlı çıxış. Bir çox adam bu ardıcıllığı tərsinə qurur, yəni əvvəl esseni yazır, sonra testə baxır və zəif bölməni son həftədə kəşf edir. Planı geriyə baxmaqla qur: ərizə tarixindən 16 həftə əvvəl başla və testin nəticəsini ərizə günündən ən azı bir ay əvvəl al ki, yenidən vermək imkanı qalsın.
Test hazırlığı üçün struktur lazımdırsa, IELTS hazırlığı yazısı bölmə-bölmə strategiyanı göstərir.
ABŞ yönümlü ərizələr üçün TOEFL iBT hazırlığı yazısı fərqli təlimatı verir. Planı təkbaşına aparmaq mümkündür, amma Writing və Speaking bölmələrində kənar geri bildirim olmadan irəliləyiş yavaşlayır. Bu bölmələrdə səhvi özün görmək çətindir.
Müəllimlə işləmək istəyirsənsə, ingilis dili repetitorları tap səhifəsində IELTS və ya TOEFL təcrübəsi olan müəllimləri seçə bilərsən. Hazır proqram istəyənlər üçün ingilis dili kursları arasında yazı və danışıq üzrə intensiv variantlara baxmaq da olar. Hər dərsin Zoom-da yazılması müsahibə və essey məşqlərini sonradan yenidən dinləmək üçün faydalıdır.
Ən çox edilən səhvlər
Birinci səhv dil şərtini son gün oxumaqdır. Çoxları təqaüdün özünə fokuslanır və dil bölməsini sonra baxmaq üçün saxlayır. Nəticədə test tarixlərinin dolu olduğunu və ya hazırlığa vaxtın çatmadığını son anda kəşf edirlər. Dil şərtini ilk gün oxu, çünki o, bütün planın müddətini müəyyən edir.
İkinci səhv yalnız bir bölməyə hazırlaşmaqdır. Adətən güclü olduğun bölməni təkrar çalışmaq rahatdır, çünki irəliləyiş görünür. Amma bal ən zəif bölmədən asılıdır. Üçüncü səhv test balını əldə edəndən sonra dil hazırlığını dayandırmaqdır. Essey və müsahibə hələ qabaqdadır, ona görə balı almaq yarı yoldur, yol deyil.
Dördüncü səhv bir esseyi bütün proqramlara göndərməkdir. Chevening, Fulbright və Erasmus Mundus proqramlarının hər birinin sualı və vurğusu fərqlidir. Eyni mətni kiçik dəyişiklikləri ilə göndərmək komissiyaya dərhal hiss olunur. Beşinci səhv hədəf ölkənin yaşayış dilini nəzərə almamaqdır. Bir çox Avropa proqramında ingilis dili təhsil dilidir, amma yaşayış dili yerli dildir, ona görə orada ilk aylarda yerli dildən də minimum bir şey bilmək rahatlıq verir.
Altıncı səhv müsahibədə mənasız cümlə bolluğudur. Komissiya yeddi cümlədə heç nə demək əvəzinə iki cümlədə aydın cavab verən adamı seçir. Yeddinci səhv tələsik "hər ehtimala qarşı" onlarla proqrama müraciət etməkdir. Bu, hər ərizəyə ayrılan diqqəti dağıdır. Üç-dörd proqramı dərindən hazırlamaq on proqramı səthi hazırlamaqdan çox sərfəlidir.