Tələbələr üçün ingilis dili kursu seçmək, ilk baxışda sadə görünür, amma əslində üç şeyin kəsişməsidir: kiçik büdcə, sıx dərs cədvəli və dəqiq hədəf. Bir tərəfdə universitet dərsləri, laboratoriya işləri, kurs layihələri və sessiya var. Digər tərəfdə valideynin verdiyi məhdud cibxərclik və ya yarımştat işdən qazanılan pul. Üçüncü tərəfdə isə gələcək: magistratura, xaricdə təhsil, təcrübə proqramı və ya ilk iş. Bu üç şey arasında düzgün balans tapmayan tələbə ya pulunu itirir, ya vaxtını, çox vaxt isə hər ikisini.
Bu yazıda tələbə üçün kursun necə seçiləcəyini, dərs cədvəli ilə necə uyğunlaşdırılacağını, sessiya dövründə nə etmək lazım olduğunu və büdcəni qorumağın real yollarını göstəririk. Ümumi meyarlar barədə ayrıca ingilis dili kursu seçərkən meyarlar yazısını hazırlamışıq, burada isə yalnız tələbənin vəziyyətinə fokuslanırıq.
Tələbənin üç əsas məhdudiyyəti: pul, vaxt və enerji
İşləyən insandan fərqli olaraq tələbənin vaxtı çox vaxt çevik görünür: dərslər səhər başlayır, günortadan sonra boş saatlar olur, axşam isə sərbəstdir. Amma bu görünüş aldadıcıdır. Boş saatlar kitabxanada, layihə işində və ya yoldaşlarla keçən vaxtdır. Sessiya yaxınlaşanda isə bütün cədvəl dağılır və ingilis dili dərsi ilk qurban olur. Buna görə tələbə üçün kurs seçərkən sabit və boş görünən vaxtı yox, həqiqətən qorunacaq vaxtı axtarmaq lazımdır.
Birinci məhdudiyyət puldur. Tələbənin ayda kursa ayıra biləcəyi məbləğ adətən sabitdir və dəyişmir. Bu səbəbdən qiymət tələbə üçün ikinci dərəcəli deyil, birinci sıra meyardır. Amma "ən ucuz" demək "ən sərfəli" demək deyil. Ayda səkkiz dərs üçün ödəyib dörd dərsə gedirsənsə, hər dərs iki dəfə bahadır. Real hesabat həmişə ödənişi faktiki iştirak etdiyin dərs sayına bölməkdir.
İkinci məhdudiyyət vaxtdır. Tələbə cədvəli həftədən həftəyə dəyişir, çünki imtahan, kollokvium və təqdimat tarixləri tez-tez gəlir. Üçüncü məhdudiyyət enerjidir: səhərdən axşama qədər ləktor dinləyən beyin yeni dil məlumatını çətin qəbul edir. Kursun uğuru bu üç məhdudiyyətin fonunda ölçülür, ona görə də sınaq dərsində müəllimdən ilk soruşacağın şey proqram yox, sənin cədvəlinə necə uyğunlaşa biləcəyidir.
Universitet ingilis dili dərsi kurs əvəzi ola bilərmi
Çox tələbə düşünür ki, universitetdə ingilis dili fənni var, deməli ayrıca kursa ehtiyac yoxdur. Bu fikir yarım doğrudur. Universitet dərsi adətən həftədə bir-iki akademik saat verir, qrup 20-30 nəfərdən ibarət olur və hər tələbə orta hesabla bir dərsdə cəmi bir-iki dəqiqə danışır. Bu zaman real danışıq bacarığı inkişaf etmir, əsasən oxu, lüğət və qrammatika yoxlanılır.
Universitet dərsi fənni keçmək üçün kifayət edə bilər, amma ingilis dilində sərbəst danışmaq və ya beynəlxalq imtahan vermək üçün kifayət etmir. Bəzi tələbələr üçün isə universitet dərsi əsas qaynaqdır və onu əlavə kursla tamamlamaq ən sərfəli yoldur. Burada məqsəd universitet dərsini əvəz etmək yox, onun boşluqlarını doldurmaqdır: danışıq, dinləmə və yazı məşqi. Bu dairədə kiçik qrup və ya həftədə bir fərdi dərs adətən kifayət edir.
Əgər sənin məktəb səviyyən zəifdirsə, universitet dərsini izləmək özü çətinləşə bilər. Belə halda əvvəlcə başlayanlar üçün ingilis dili kursu yazısında göstərilən planla bazanı gücləndirmək daha yaxşıdır. Əsası möhkəmləndirmədən universitet səviyyəsinə keçmək çox vaxt əlavə stress yaradır.
Dərs cədvəli ilə kursu necə uyğunlaşdırmaq olar
Tələbə cədvəli ilə işləyən cədvəli arasında fərq var: tələbənin gün ərzində boş pəncərələri olur, amma həftə təqvimi daha az proqnozlaşdırıla bilir. Ən praktik üsul semestrin əvvəlində bütün həftəni bir kağıza yazmaq və iki sabit 60 dəqiqəlik pəncərə tapmaqdır. Bu pəncərələr ya dərslərin bitdiyi günortadan sonra, və ya axşam olmalıdır, amma hər halda sabit olmalıdır.
Onlayn format tələbə üçün ən sərfəli seçimlərdən biridir. Bakıda universitetdən kursa yol bəzən bir saat çəkir, bu isə həftədə iki dərs üçün dörd saatlıq itki deməkdir. Onlayn dərsdə bu vaxt tamamilə sıfırlanır, tələbə yataqxanadan, evdən və ya hətta kitabxanadan qoşula bilir. Hər iki formatın müqayisəsi barədə onlayn yoxsa oflayn ingilis dili kursu yazısında ətraflı yazmışıq.
Dərs saatını imtahan həftələri ilə toqquşmayacaq şəkildə qur. Əgər semestrdə kollokvium tarixləri əvvəlcədən bəllidirsə, həmin həftələrdə dərsi yüngül formata keçirmək və ya müəllimlə qabaqcadan köçürmə razılaşdırmaq lazımdır. Yaxşı müəllim tələbə təqviminin dəyişkən olduğunu bilir və 24 saat əvvəl xəbər verəndə dərsi köçürür. Bu şərti yazılı və ya mesajla razılaşdırmaq sonradan mübahisədən qorunmağın ən asan yoludur.
Sessiya dövründə nə etməli: kursu dayandırmaq, yoxsa saxlamaq
Hər semestrin sonunda eyni sual yaranır: sessiya gəlir, kursu dondurum? Çoxu intuitiv olaraq dərsi atır, çünki "indi vaxt yoxdur" düşünür. Amma üç həftəlik fasilə, əksər hallarda dil üçün çox uzundur. Yeni öyrənilmiş sözlərin və qrammatikanın xeyli hissəsi bu müddətdə unudulur və sessiyadan sonra demək olar ki, yenidən başlamaq lazım gəlir.
Daha ağıllı həll yüngül rejimdir. Sessiya zamanı həftədə iki dərs əvəzinə bir qısa, 30-40 dəqiqəlik dərs, və ya yalnız gündəlik 10 dəqiqəlik təkrar kifayətdir. Beləliklə məlumat yaddaşda qalır, amma əsas imtahanlara hazırlığa mane olmur. Yüngül rejim üçün hazır gündəlik cədvəl gündəlik ingilis dili öyrənmə rutini yazısındadır.
Əgər universitet imtahanı birbaşa ingilis dilindən keçirilirsə, vəziyyət fərqlidir. Bu halda sessiya zamanı dərsi hətta artırmaq olar, amma imtahan formatına fokuslanmaq şərtilə: universitet testinin nümunələri, lüğət siyahısı və yazı tapşırığı. Müəllimə imtahanın formatını əvvəlcədən göstər ki, dərs boş yerə məşğul olmasın.
Büdcəni qorumağın beş real yolu
Tələbə kiçik büdcə ilə də keyfiyyətli kurs ala bilər, amma bunun üçün seçimlərə ağılla yanaşmaq lazımdır. Birinci yol, fərdi dərs yerinə kiçik qrup götürmək və ya dostlarla birlikdə qrup yığmaqdır. Üç-dörd nəfərlik qrup dərsin qiymətini xeyli azaldır, amma müəllimin diqqətini saxlayır. İkinci yol, ödənişi aylıq etməkdir. Tələbə cədvəli dəyişə biləcəyi üçün altı aylıq paket təhlükəlidir, aylıq paket isə ehtiyac olanda dayanmağa imkan verir.
Üçüncü yol, pulsuz resursları ödənişli dərslə birləşdirməkdir. YouTube kanalları, podkastlar və tətbiqlər lüğəti və dinləməni pulsuz inkişaf etdirir, dərsdə isə müəllimlə yalnız danışıq və yazı üzərində işləyirsən. Hansı resursların nə vaxt kifayət etdiyini pulsuz resurslar və ödənişli ingilis dili kursu yazısında göstərmişik. Dördüncü yol, universitetdə mövcud olan pulsuz dil klublarından, tədris mərkəzlərinin açıq dərslərindən və mübadilə proqramlarının dil kurslarından istifadə etməkdir.
Beşinci yol, yalnız qiymətə yox, itkiyə baxmaqdır. Ucuz, amma qrafiki sərt və buraxılmış dərsi köçürməyən kurs əslində daha bahalıdır. Ucuz amma keyfiyyətli seçim axtaranlar üçün ucuz ingilis dili kursu üçün 7 məsləhət yazısı daha ətraflı praktik tövsiyələr verir. Orada keyfiyyətdən keçmədən xərci azaltmağın yolları göstərilib.
Hədəfə görə seçim: üç tipik tələbə profili
Bütün tələbələr eyni səbəblə kursa gəlmir. Aşağıdakı üç kart ən çox rast gəlinən məqsədləri və onlara uyğun formatı göstərir. Özünü hansına yaxın hiss edirsənsə, kursu ona görə seç, iki profil birləşirsə, daha yaxın olan hədəfi əsas götür.
Bu kartlardan görünür ki, eyni qrup hər kəsə yaramır. Bakalavr üçün fənni keçmək kifayət edirsə, magistratura planlayan tələbə üçün imtahan balı və akademik yazı bacarığı hədəf olur. Buna görə kursa yazılmazdan əvvəl öz məqsədini bir cümlə ilə yaz: "Mən ... üçün ingilis dili öyrənirəm". Bu cümlə qalan bütün qərarlara istiqamət verir.
Magistratura, IELTS və xaricdə təhsil üçün ayrıca plan
Əgər tələbə magistraturaya və ya xaricdə təhsilə hazırlaşırsa, adi ümumi ingilis dili kursu kifayət etmir. İmtahan formatı, akademik lüğət və yazı tapşırığının özünəməxsus qaydaları var. Bu hədəf üçün qrupda ümumi mövzulara vaxt itirmək yerinə imtahana fokuslanan kurs və ya fərdi dərs seçmək daha məntiqlidir. İmtahan növü və hazırlıq istiqaməti barədə IELTS hazırlığı yazısında ətraflı məlumat var.
Burada büdcə də əlavə mövzudur, çünki imtahan haqqı kursdan əlavə xərcdir. Hazırlığa başlamazdan əvvəl imtahanın qiymətini hesablamaq faydalıdır, bunun üçün IELTS imtahan qiyməti yazısına baxa bilərsən.
Təqaüd proqramları isə çox vaxt konkret bal tələb edir, bu tələblər xaricdə təhsil təqaüdləri üçün ingilis dili tələbləri yazısında toplanıb.
Zaman hesabı da vacibdir. Müraciət tarixinə altı ay qalıbsa, həftədə üç dərs və gündəlik ev məşqi ilə real hədəfə çatmaq mümkündür. Üç ay qalıbsa, ya fərdi və intensiv plan lazımdır, və ya hədəf balı yenidən qiymətləndirilməlidir. Gec başlayan tələbələrin çoxu eyni səhvi edir: ilk iki ayı ümumi dərslərə sərf edib imtahan formatını yalnız sonda görür. Əksinə, ilk həftədən nümunə tapşırıqlarla işləmək lazımdır.
Müəllimdə nəyə baxmaq: tələbə üçün xüsusi meyarlar
Tələbə ilə işləyən müəllim digərlərindən bir neçə cəhətlə seçilməlidir. Birincisi, o tələbənin cədvəlinin sabit olmadığını başa düşməlidir və buraxılmış dərsi cəzalandırmaq əvəzinə köçürməlidir. İkincisi, sənin real ehtiyacını soruşmalı və proqramı ona görə qurmalıdır: universitet testi, imtahan balı və ya danışıq. Üçüncüsü, ev tapşırığını həcmcə ağır etməməlidir, çünki tələbənin layihə və kurs işləri onsuz da çoxdur.
Sınaq dərsində əvvəlcədən üç şeyi soruş: qiymət, köçürmə qaydası və dərsin yazılıb-yazılmaması. Cavablar dəqiq olmalıdır. Müxtəlif müəllimləri qiymət, təcrübə və rəylərlə yan-yana müqayisə etmək üçün ingilis dili repetitorları tap səhifəsindən istifadə edə bilərsən.
Kurs və repetitor arasında seçim edirsənsə, repetitor yoxsa kurs ingilis dili yazısı faydalıdır.
Qrup və fərdi dərs fərqi isə qrup yoxsa fərdi ingilis dili dərsi yazısında izah edilib. Hər iki yazı qərarı tələbənin pulu və vaxtı ilə birlikdə qiymətləndirməyə kömək edir. Seçimdən sonra ilk ay ərzində yenidən qiymətləndirmə etməyi unutma: məmnun deyilsənsə, müəllimi və ya formatı dəyişmək normaldır və kursu tərk etmək demək deyil.
Tələbə həyatında ingilis dilini gündəlik həyata necə qatmaq olar
Kurs həftədə iki saat verir, qalan yüz altmış altı saat isə sənin öz əlindədir. Tələbə üçün bu üstünlükdür, çünki universitet mühiti ingilis dilini gündəlik həyata qatmaq üçün çoxlu imkan verir. Elmi məqalələr, mühazirə slaydları, YouTube-dakı açıq dərslər, beynəlxalq tələbə klubları və mübadilə proqramları ingilis dili ilə doludur. Əsas məsələ bu imkanlardan şüurlu istifadə etməkdir.
Birinci üsul, öz ixtisasından ingiliscə oxumaqdır. Hər həftə ixtisasına aid bir qısa məqalə və ya Wikipedia səhifəsi oxu, on yeni söz çıxar və onları dərsdə müəllimlə istifadə et. Bu yanaşma ikiqat fayda verir: həm ingilis dili, həm də ixtisas lüğəti inkişaf edir. İkinci üsul, kursda öyrəndiyin ifadələri universitetdə, dostla söhbətdə və ya qrup çatında bir-iki cümlə ilə işlətməkdir. Kiçik, amma real istifadə, yüzlərlə sözün qeyri-aktiv siyahısından çox yaddaşda qalır.
Üçüncü üsul, filmə və serala subtitrsiz yaxınlaşmaqdır. Əvvəlcə ingilis dilində subtitrlə, sonra subtitrsiz izlə. Tələbə üçün bu pulsuz və əyləncəli məşqdir, dinləmə bacarığını isə qısa zamanda gücləndirir. Dördüncü üsul, evdə müstəqil öyrənmə vərdişidir: gündəlik 15-20 dəqiqə səs yazısı, lüğət təkrarı və ya qısa gündəlik yazısı. Hansı üsulların evdə daha yaxşı işlədiyini ingilis dili evdə öyrənmək yazısında ətraflı göstərmişik.
Beşinci üsul, dostla birgə öyrənməkdir. İki-üç tələbə yoldaşı ilə həftədə bir dəfə yalnız ingiliscə danışıq saatı keçirmək həm motivasiyanı saxlayır, həm də danışıqdan qorxmağı azaldır. Bu görüşlərin nəticəsini kurs dərsində müəllimlə müzakirə etmək sənin səhvlərini aşkar edir. Tələbə mühiti bu cür qarşılıqlı dəstək üçün ən yaxşı mühitdir və ondan istifadə etməmək böyük itkidir.
Dörd addımlıq seçim planı
Aşağıdakı plan semestrin əvvəlində və ya kursdan əvvəlki həftədə tətbiq edilə bilər. Hər addımın konkret nəticəsi var və bu, təsadüfi qərardan çəkindirir.
Planı izləyən tələbə üçün ən böyük risk, yəni pul ödəyib kursu yarımçıq buraxmaq xeyli azalır. Çünki hədəf, büdcə və cədvəl hesablanıb, sınaq edilib və ilk ay ölçülüb. Tələbə üçün ən yaxşı kurs ən məşhur kurs deyil, sənin pulunun, vaxtının və məqsədinin kəsişməsinə ən yaxşı uyğun gələn kursdur.
Tələbələrin ən çox etdiyi səhvlər
Tələbələr kurs seçərkən təxminən eyni səhvlərə yol verir. Birinci səhv, qrafikə baxmadan ən ucuz kursu seçməkdir: ilk iki həftədən sonra dərs cədvəli ilə toqquşur və kurs atılır. İkinci səhv, semestrin əvvəlində həvəslə həftədə dörd dərsə yazılmaqdır, sessiya gələndə isə hamısını buraxmaqdır. İki dərslə başlamaq, sonra ehtiyac olarsa artırmaq daha etibarlıdır.
Üçüncü səhv, uzunmüddətli ödənişi birdən etməkdir. Dərs cədvəlinin dəyişəcəyini bilən tələbə üçün aylıq paket həmişə daha təhlükəsizdir. Dördüncü səhv, yalnız dərsə güvənib dərslər arasında heç nə etməməkdir. Həftədə iki dərs ingilis dilini öyrətmir, gündəlik qısa məşq öyrədir. Beşinci səhv, imtahan hədəfi olduğu halda ümumi qrupa getməkdir. İmtahan formatını bilməyən qrup vaxtı ümumi mövzulara sərf edir.
Altıncı səhv, ingiliscə danışmaqdan qorxmaqdır. Tələbə çox vaxt qrammatika testində yaxşıdır, amma danışanda çəkinir. Buna görə kurs seçərkən dərsdə faktiki danışıq vaxtının nə qədər olduğunu soruş. Yaxşı kursda tələbə dərsin ən azı yarısını özü danışır. Yeddinci səhv, nəticəni çox tez gözləməkdir. Həftədə iki dərs və gündəlik təkrarla əhəmiyyətli irəliləyiş adətən iki-üç aydan sonra hiss olunur. Bu müddətdə vaz keçməmək üçün kiçik ölçülər qoy: ayda yeni 100 söz, ayda bir qısa yazı, ayda bir səsli mesaj.