Xaricdə təhsil üçün ingilis dili kursu seçən insan adətən iki sualla qarşılaşır: hansı bala ehtiyacım var və bu balı hansı yolla toplamaq olar. Universitetlər səndən yalnız "ingilis dilini bilirəm" deməni yox, rəsmi imtahanla sübut olunmuş nəticə tələb edir. Bu səbəbdən adi ümumi kurs çox vaxt kifayət etmir. Sənə həm dil səviyyəsini yüksəldən, həm də imtahan formatını öyrədən plan lazımdır.
Bu yazıda xaricdə oxumaq üçün kursun adi ingilis dili kursundan nə ilə fərqləndiyini, IELTS və TOEFL arasında necə seçim edəcəyini, müddəti necə hesablayacağını və kursu hansı formatda keçəcəyini göstəririk. Ümumi seçim meyarları üçün ayrıca ingilis dili kursu seçərkən meyarlar yazısı var, burada yalnız xaricdə təhsil məqsədinə fokuslanırıq.
Xaricdə təhsil üçün ingilis dili adi kursdan nə ilə fərqlənir
Ümumi ingilis dili kursu səni gündəlik ünsiyyətə hazırlayır: alış-veriş, səyahət, tanışlıq, hobbi. Xaricdə universitetdə isə tamam başqa bacarıqlar lazımdır. Mühazirəni qeyd etmək, uzun elmi mətni oxuyub əsas fikri tapmaq, essey yazmaq, seminarda öz fikrini əsaslandırmaq. Bu bacarıqların hamısı akademik ingilis dilinə aiddir və ayrıca məşq tələb edir.
Birinci fərq, imtahan formatıdır. IELTS və TOEFL yalnız dil bilgisini yox, həm də tapşırıq formatına uyğunlaşmağı ölçür. Dil səviyyəsi yaxşı olan insan imtahanda vaxtı düzgün bölmədiyi üçün bal itirə bilər. İkinci fərq, lüğətdir: akademik mətnlərdə analyze, significant, implication, consistent kimi söz qatı çox işlənir və ümumi kurs bu sözləri sistemli öyrətmir. Üçüncü fərq, yazı normalarıdır. Akademik essey ilə sosial şəbəkə yazısı arasındakı fərq üslub, quruluş və arqument baxımından böyükdür.
Dördüncü fərq, məqsədin dəqiqliyidir. Adi kursda hədəf "daha yaxşı bilmək"dir, bu isə ölçülə bilmir. Xaricdə təhsil üçün kursda hədəf konkret rəqəmdir: IELTS 6.5 və ya TOEFL 90. Rəqəm olanda plan da olur: hər komponent üçün cari bal, hədəf bal və aradakı boşluq. Bu, motivasiyanı da artırır, çünki irəliləyişi sınaq imtahanlarında görürsən.
IELTS, TOEFL və ya başqa imtahan: hansını seçməli
İmtahan seçimi ölkəyə və universitetə görə dəyişir. Böyük Britaniya, Avstraliya və Avropa universitetləri çox vaxt IELTS-i, ABŞ və Kanada universitetləri isə TOEFL iBT-ni üstün tutur, amma çoxu hər ikisini qəbul edir. Ən təhlükəsiz yol, hədəf proqramın səhifəsində "English language requirements" bölməsini oxumaqdır. Orada qəbul edilən imtahanlar, minimum ümumi bal və hər komponent üzrə minimum bal yazılır.
İki imtahanın əsas fərqi formatdadır. IELTS-də danışıq hissəsi canlı müsahibə ilə keçir, TOEFL-də isə kompüterə danışırsan. IELTS-də mətnlər daha müxtəlif, TOEFL-də isə daha çox akademik məzmunludur. Hansı sənə uyğundur sualı üçün IELTS və TOEFL fərqi yazısında hər iki formatı müqayisə etmişik. Qısa qayda belədir: canlı insanla danışmaq sənə rahatdırsa IELTS, kompüterlə işləmək və uzun mətnlə sakit işləmək sənə rahatdırsa TOEFL.
Əgər IELTS seçirsənsə, hazırlığın əsas hissəsi dörd komponentə bölünür: oxu, dinləmə, yazı və danışıq. Hər komponent üçün strategiya və nümunə tapşırıqlar üçün ielts imtahanına hazırlıq yazısı faydalıdır.
TOEFL seçənlər üçün isə toefl hazırlığı yazısı kompüter formatının incəliklərini izah edir.
Üçüncü variant, bəzi universitetlərin qəbul etdiyi digər sübutlardır: Cambridge sertifikatları, Pearson PTE və ya Duolingo English Test. Bunların hamısı qəbul olunmur, ona görə qərardan əvvəl mütləq universitetdən təsdiq al. Seçimi imtahan qiymətinə görə də müqayisə et: ielts imtahanının qiyməti yazısında rəsmi qeydiyyat xərcləri və əlavə xərclər göstərilib.
Hədəf bal və cari səviyyə: boşluğu necə hesablamaq
Kursa başlamazdan əvvəl iki rəqəmi bilməlisən: universitetin tələb etdiyi bal və sənin cari səviyyən. Cari səviyyə üçün pulsuz və ya ucuz sınaq imtahanı götür, nəticəni komponentlərə görə qeyd et. Çox adamda bir komponent digərlərindən xeyli geridə qalır, adətən yazı və danışıq. Bu halda kursun əsas vaxtı həmin komponentlərə ayrılmalıdır, hamısına bərabər vaxt bölmək səmərəsizdir.
Müddəti təxmini belə hesablamaq olur. Hədəf ilə cari bal arasındakı fərq 0.5 baldırsa, intensiv hazırlıqla 6 ilə 10 həftə kifayət edir. Fərq 1 baldırsa, adətən 3 ilə 4 ay lazımdır. Fərq 1.5 bal və yuxarıdırsa, 6 ay və daha çox. Bu rəqəmlər orta göstəricidir və gündəlik məşqdən çox asılıdır. Həftədə iki dərs və gündəlik 40 dəqiqəlik müstəqil iş ilə irəliləyiş xeyli sürətlənir.
Bundan əlavə, iki cəhd üçün vaxt ehtiyatı saxla. İlk imtahanda hədəf bala çatmamaq hallarına tez-tez rast gəlinir və yenidən imtahan üçün bir neçə həftə gözləmək lazım olur. Sənəd qəbulu tarixinə ən azı 2 ay qalmış bal əldə etməyi planla. Bu ehtiyat həm imtahan günü stresini azaldır, həm də gözlənilməz hallarda ikinci şans verir.
Üç tipik hədəf: bakalavr, təqaüd və doktorantura
Xaricdə təhsil üçün ingilis dili hamı üçün eyni deyil. Bakalavrla doktoranturaya müraciət edənin ehtiyacları fərqlidir. Aşağıdakı üç kart ən çox rast gəlinən yolları və onlara uyğun formatı göstərir. Özünə daha yaxın olanı seç, iki hədəf birləşirsə, daha təcili olanı əsas götür.
Kartlardan görünür ki, kurs seçimi təhsil pilləsindən çox hədəf və müddətdən asılıdır. Bakalavr üçün imtahan balı əsas rol oynayır, təqaüd müsabiqəsində isə balla yanaşı yazı və müsahibə də qiymətləndirilir. Doktoranturada isə sahə lüğəti və elmi yazı önə çıxır. Kursa yazılmazdan əvvəl bu cümləni tamamla: "Mən ingilis dilini ... üçün öyrənirəm". Cavab proqramın əsas hissəsini müəyyən edir.
Dövlət və beynəlxalq təqaüd proqramları üçün dil hazırlığı
Təqaüd proqramlarında dil balı çox vaxt ilk filtrdir. Bal tələbə cavab verməyən müraciət, sənədlərin digər hissəsi ən güclü olsa belə, növbəti mərhələyə keçmir. Buna görə təqaüd planlayan insan dil hazırlığına sənəd toplamaqdan əvvəl başlamalıdır. Hansı proqramların hansı şərtləri olduğunu xaricdə təhsil təqaüd proqramları yazısında ətraflı göstərmişik.
Müsabiqə prosesi bir neçə mərhələdən ibarət olur: ilkin sənəd seçimi, imtahan nəticəsi, motivasiya məktubu və müsahibə. Dil kursu bu mərhələlərin hamısına təsir edir. Motivasiya məktubunu ingiliscə yazmaq akademik yazı bacarığı tələb edir: aydın giriş, konkret nailiyyətlər və gələcək plan. Müsahibədə isə təbii və inamlı danışmaq lazımdır. Müəllimlə müsahibə simulyasiyası keçmək bu mərhələ üçün ən effektiv hazırlıqdır, çünki real vəziyyətə yaxın şəraitdə məşq edirsən.
Təqaüd üçün kurs seçərkən müəllimdən soruş: bu proqramın müsahibə formatını tanıyırsanmı, əvvəlki tələbələr hansı nəticələr əldə edib. Sınaq dərsində motivasiya məktubunun bir abzasını göstər və müəllimin necə rəy verdiyini yoxla. Yaxşı müəllim yalnız səhvi düzəltmir, məktubun məzmunca güclü və inandırıcı olması üçün də məsləhət verir.
Xaricdə təhsil kursu necə qurulmalıdır
İlk dərs mütləq diaqnostika ilə başlamalıdır. Müəllim sənə tam sınaq imtahanı verir, hər komponentin nəticəsini ayrıca təhlil edir və zəif nöqtələri göstərir. Diaqnostikasız başlayan kurs çox vaxt hamıya eyni materialı keçir və sənin real ehtiyacına cavab vermir. İkinci mərhələ hədəf bal və tarixin razılaşdırılmasıdır: kurs nə vaxt bitməlidir, imtahan nə vaxt verilməlidir, aradakı vaxt necə bölünür.
Dərsin özü isə iki hissəyə bölünməlidir: dil bazası və imtahan texnikası. Dil bazası lüğət, qrammatika və sərbəst danışıq üzərində işdir. İmtahan texnikası isə tapşırıq tiplərini, vaxt bölgüsünü və tipik səhvləri əhatə edir. Yalnız imtahan texnikasına yönəlmiş kurs çox vaxt 6.0-da ilişir, çünki baza zəif qalır. Yalnız baza üzərində işləyən kurs isə imtahanda vaxt itirməyə səbəb olur. Tarazlıq vacibdir.
Yazı və danışıq komponentləri üçün fərdi rəy ən vacib elementdir. Essey yazırsansa, müəllim onu meyarlar üzrə qiymətləndirməlidir: tapşırığa cavab, ardıcıllıq, lüğət və qrammatika. Konkret nümunə üçün ielts writing task 2 yazısında essey quruluşu və tipik səhvlər izah olunub.
Danışıq üçün isə mövzu bazası ilə məşq etmək lazımdır, bu mövzuları ielts speaking mövzuları yazısında tapa bilərsən.
Ev tapşırığı sistemli olmalıdır. Hər gün 30 ilə 40 dəqiqə müstəqil iş, həftədə bir tam yazı tapşırığı və iki həftədən bir tam sınaq imtahanı yaxşı ritm yaradır. Sınaq nəticələrini cədvəldə qeyd et: irəliləyiş görünəndə motivasiya saxlanır, durğunluq görünəndə isə plan vaxtında dəyişdirilir.
Qrup, yoxsa fərdi dərs: imtahan hazırlığı üçün hansı daha yaxşıdır
Qrup dərsinin üstünlüyü qiymət və imtahan mühitidir. 3-4 nəfərlik qrupda dinləmə və oxu tapşırıqlarını birlikdə həll etmək, bir-birinin yazısına rəy vermək və danışıq üçün tərəfdaş tapmaq olur. Rəqabət də motivasiya yaradır. Mənfi tərəfi, hər kəsin zəif komponenti fərqli ola bilər və qrup sürəti bəzən sənə uyğun olmur.
Fərdi dərs isə sənin zəif nöqtənə fokuslanır. Hədəfin dar və təcilidirsə, məsələn, 2 ay ərzində 0.5 bal artırmaq, fərdi dərs daha sürətli nəticə verir. Müəllim sənin yazılarını detallı yoxlayır və zəif komponentə daha çox vaxt ayırır. Qiymət daha yüksəkdir, amma vaxt məhdud olanda ödənilən pulun qarşılığı çox olur. İki formatın ətraflı müqayisəsi üçün qrup yoxsa fərdi ingilis dili dərsi yazısına baxa bilərsən.
Müddət qısadırsa, intensiv format da nəzərə alınmalıdır. Həftədə 4-5 dərs və gündəlik tapşırıqlarla qısa müddətdə bal artırmaq mümkündür, amma intensiv format hamıya uyğun deyil və yüksək intizam tələb edir. Kimə uyğun olduğunu intensiv ingilis dili kursu yazısında izah etmişik.
Format, qiymət və büdcə
Xaricdə təhsil planlayan insan üçün ingilis dili xərcləri ümumi büdcənin yalnız bir hissəsidir, amma diqqətlə hesablanmalıdır. Xərclərə kurs haqqı, rəsmi imtahan qeydiyyatı, hazırlıq materialları və mümkün təkrar imtahan daxildir. Təkrar imtahan ehtimalını əvvəlcədən büdcəyə qat, bu həm stresi azaldır, həm də gözlənilməz xərcdən qoruyur.
Onlayn format xaricdə təhsil hazırlığı üçün çox əlverişlidir. Yol vaxtı yoxdur, dərs yazıya alınır və imtahan üçün ən yaxşı müəllimi şəhərdən asılı olmayaraq seçmək olur. Üstəlik IELTS və TOEFL kompüter formatlarında keçirildiyi üçün onlayn məşq real mühitə daha yaxındır. Hər formatın üstünlük və çatışmazlıqlarını onlayn yoxsa oflayn ingilis dili kursu yazısında müqayisə etmişik.
Qiymət məsələsində yalnız aylıq məbləğə yox, dərs başına xərcə və real iştirak sayına baxmaq lazımdır. İmtahan hazırlığı yönümlü proqram adətən ümumi kursdan bir qədər bahadır, çünki müəllim sınaq imtahanlarını yoxlayır və yazı üzrə fərdi rəy verir. Qiymətlərin nəyə görə fərqləndiyini ingilis dili kursları qiymətləri yazısında ətraflı izah etmişik. Hazırlıq qiyməti ilə imtahan qiymətini qarışdırma: ikincisi rəsmi qurumun tarifidir və kursa daxil deyil.
Müəllimdə nəyə baxmaq: imtahan hazırlığı üçün meyarlar
İmtahan hazırlığı müəllimi ümumi müəllimdən bir neçə cəhətlə fərqlənir. Birincisi, onun özünün imtahan təcrübəsi və ya sübut olunmuş tələbə nəticələri olmalıdır. İkincisi, rəsmi meyarları (band descriptors) bilməli və yazını onlara görə qiymətləndirməlidir. Üçüncüsü, hər dərsin sonunda sənə konkret tapşırıq və ölçülə bilən məqsəd verməlidir.
Sınaq dərsində üç şeyi yoxla. Birincisi, müəllim sənin hədəf balını və tarixini soruşur, yoxsa dərhal dərslikdən keçir. İkincisi, yazını düzəldəndə səbəbi izah edir və bal baxımından nəyin dəyişəcəyini göstərir. Üçüncüsü, sənə imtahan strategiyası öyrədir: vaxt bölgüsü, çətin sualı keçmək, cavab yoxlaması. Bu üç əlamət varsa, müəllim imtahan hazırlığı üçün uyğundur. Müxtəlif müəllimləri qiymət və rəylərlə yan-yana müqayisə etmək üçün ingilis dili repetitorları tap səhifəsindən istifadə edə bilərsən.
Müəllimin zəmanət verib-verməməsinə də diqqət et. "Mütləq 7 bal alacaqsan" vədi etibarlı deyil, çünki nəticə sənin gündəlik işindən də asılıdır. Dürüst müəllim sənə real müddət və gözlənti göstərir, irəliləyiş aşağı olanda planı dəyişdirir.
Gündəlik həyatda akademik ingilis dilini necə inkişaf etdirmək
Kurs həftədə bir neçə saat verir, qalan vaxt sənin əlindədir. Akademik ingilis dili üçün ən güclü üsul, hər gün akademik mətn oxumaqdır. The Economist, BBC Future, Nature news və ya hədəf sahənin məqalələri həm lüğətini genişləndirir, həm də mətn quruluşuna vərdiş yaradır. Hər gün bir məqalə oxu, beş faydalı ifadə çıxar və həmin ifadələrlə öz cümləni yaz.
İkinci üsul, dinləmədir. TED Talks, Coursera mühazirələri və universitet kanalları akademik tonu və sürəti öyrədir. Mühazirəni dinləyərkən qeyd götür, sonra qeydlərdən qısa xülasə yaz. Bu, həm dinləmə, həm yazı bacarığını eyni anda məşq etdirir. Üçüncü üsul, danışıq məşqidir. Hər gün 10 dəqiqə öz fikrini ingiliscə səsə yaz: bu gün nə öyrəndin, bir mövzu üzrə fikrin nədir. Sonra yazını dinləyib səhvləri qeyd et.
Dördüncü üsul, imtahan şərtlərində məşqdir. Həftədə bir dəfə vaxt məhdudiyyəti ilə tam bölmə həll et. Çox adam bilik baxımından hazırdır, amma imtahan günü vaxt çatışmazlığından bal itirir. Real vaxt məhdudiyyəti bu problemi əvvəlcədən üzə çıxarır.
Dörd addımlıq seçim planı
Aşağıdakı plan kursdan əvvəl bir həftə ərzində tətbiq edilə bilər. Hər addımın nəticəsi var və təsadüfi qərardan qoruyur.
Planı izləyən abituriyent üçün ən böyük risk, yəni son anda bal çatmazlığı ilə üzləşmək xeyli azalır. Çünki hədəf aydındır, boşluq ölçülüb, format sınaqdan keçirilib və hər ay real nəticə ilə yoxlanılır. Xaricdə təhsil üçün ən yaxşı kurs ən məşhur kurs deyil, sənin hədəfinə, səviyyənə və vaxtına ən yaxşı uyğun gələn kursdur.
Xaricdə təhsil üçün ingilis dili öyrənənlərin ən çox etdiyi səhvlər
Birinci səhv, universitetin tələbini yoxlamadan imtahan seçməkdir. Hər universitet hər imtahanı qəbul etmir və ya fərqli minimum tələb edir. İkinci səhv, ümumi ingilis dili səviyyəsini imtahan balı ilə eyniləşdirməkdir. İngiliscə rahat danışan insan da formatı bilmədiyi üçün gözlənilən balı ala bilmir. Üçüncü səhv, yazı komponentini ən sona saxlamaqdır. Yazı rəy tələb edir və ən yavaş inkişaf edən bacarıqdır.
Dördüncü səhv, gec başlamaqdır. Müraciət tarixinə 1-2 ay qalmış başlamaq təkrar imtahan şansını da aradan qaldırır. Beşinci səhv, yalnız dərsə güvənməkdir. Kurs yol göstərir, amma balı gündəlik müstəqil iş artırır. Altıncı səhv, sınaq imtahanlarını atmaqdır. Sınaq imtahansız irəliləyişi ölçmək və vaxt çatışmazlığını görmək mümkün olmur. Yeddinci səhv, qorxuya qapılıb imtahanı təxirə salmaqdır. Əslində imtahan günü stres çox azalır, əgər real şəraitdə bir neçə dəfə məşq etmisənsə.
Səkkizinci səhv, bütün komponentləri bərabər məşq etməkdir. Universitetlər çox vaxt hər komponentdən minimum bal tələb edir, məsələn, ümumi 6.5, amma heç bir hissə 6.0-dan aşağı olmasın. Bir komponentdə 5.5 almaq ümumi balın yaxşı olmasına baxmayaraq müraciəti əngəlləyə bilər. Ona görə hər komponentin nəticəsini ayrıca izlə və ən zəif hissəyə daha çox vaxt ayır.